Zum Inhalt springen

Leonesischi Sprooch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Spanisch (Llïonés)
Ussprooch (IPA):[ʎʝo̝ˈnes]
Verbreitig: SpanienSpanien Spanie, PortugalPortugal Portugal
Sprecher:55.000
Linguistischi
Klassifikation:
Sproochchürzel
ISO 639-1

roa

ISO 639-2

roa

ISO 639-3

roa

SIL

roa

Schproochcharte vo dr Iberische Halbinsel: dr grüeni Bereich zeigt d'leonesischi Schprooch.
Schproochcharte vo dr Iberische Halbinsel: s Leonesische (grün) als eigenständigi romanischi Schprooch.

Die leonesischi Schprooch, lionesischi Sprooch) (Llïonés oder Llingua Llïonesa uff Leonesisch) isch e romanischi Schprooch, wo zum Iberoromanische ghört. Si wird hüt in de Provinze Lion (Llión), Zamora und Salamanca in Spanie und im Distrikt Bragança in Portugal gredt. Aber, ussert däm Distrikt vo Bragança, git es Bewis, dass me Llïonés au in andere Gebiet vo Portugal gredt het, wo zum alten Königrych vo Lion ghört hänn.[1]

Zäme mit em Asturianische und em Mirandesische bildet si die Leonesischi Schproochgruppe. S’Leonesisch isch als Schprooch under em Linguasphere-Code 51-AAA-cc anerchännt.[2]

Gschicht

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S’Leonesisch stammt direkt vom Vulgärlatein ab. Es isch kei Entwicklig vom klassische Schryblateyn, sondern d’Schprooch vom Volk nach dr Ussdeynig vom Römische Rych.

Die erschte Dokumänt

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Während em Mittelalter isch s’Leonesisch d’Hauptschprooch und d’Amtsschprooch vom Königrych vo Lion gsi.[3]

Es isch am Hof vo Lion bruucht worde und me findet es sörig oft in de Verwaltigs- und Rächtsdokumänt us särre Zyt, bevor dr schproochlichi Druck (Verdrängig) dur s'Kaschtilianische cho isch.[4][5]

Was d'Schriftlichkeit aabelangt, isch dr erscht Bewis, wo me dänkt het, er sig dr ältischt in ere romanische Schprooch uff dr Iberische Halbinsel, d' „Nodicia de Kesos“, es Dokumänt us em Joer 959. Sälle Täkscht stammt us em Chlooster vo de Heilige Justus und Pastor in Rozuela (wo hüt nümme exischtiert und in dr Gmeind Ardón gläge isch).

S’Leonesisch isch d'Amtsschprooch vo de leonesische Dokumäntazioone gsi bis zum 14. Johrhundert,[6] wo si dur s'Kaschtilianische in de Kanzleie ersetzt worde isch und als reini Gschprooch vom Volk wytergläbt het.[7]

S’Leonesisch het sich im Mittelalter mit ere feschte Norm gfeschtigt, basierend uff ere grafische Eiinig (Konsens) zwüsche de Schryber und Notar, sowohl im Sischtem vo de Näme als au im Sischtem vo de Verbe.[8] Vili Wärk und Schryber hänn mit ere schtarke leonesische Beeiflussig gschribe, wie dr Antonio Torquemada.[9]

Die leonesischi Schprooch zellt hüt (2026) 55.000 Muttersproochler.[10] Si isch in ere echte Gefahr uuszsterbe, ohni offizielli Anerchännig dur d'Gsetz und gäge d'Assimilierig dur d'Nochberschprooche.

Literarischi und akademischi Tradizion in dr Provinz Salamanca

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Obwohl dr offizielli Gebruuch mit dr Zyt abgnoh het, isch s’Leonesisch in dr Kultur blybe. Es git Schpure, wo stark uff s’Leonesisch in dr Literatur vom 15. und 16. Johrhundert hiwyse, vor allem in de Theaterschtugg vo de Hirte.[11]

S’Leonesisch isch nit nur e Schprooch vo dr Bevölkerig, sondern au e Schprooch vo dr literarische Schöpfig in dr Provinz Salamanca gsi. In de Johrhunderte XV und XVI erschynt s’Lionesisch im Theater vom Juan del Enzina,[12] bsunders in sym Obra del Entremés und syne Églogas (wo d'Vitalität vo dr Schprooch in däm Bereich zeige), als eigenständigi Schprooch, wo sich vom Kaschtilianische unterscheidet.[13]

Schpäter, im 18. Johrhundert, het dr Diego de Torres Villarroel, wo mit dr Universität Salamanca verbunde gsi isch, die schproochlichi Tradizion vo dr Region wytergfiert dur dr Gebruuch vo lionesische Elemänt in sym Wärk Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.[14]

Die literarischi und theatralischi Präsenz vo de Autore us Salamanca bewyst, dass s’Leonesisch e funktionelli Gebruuchsschprooch und e Schprooch vom kulturelle Schaffe in dr Stadt Salamanca und ihri Region gsi isch, bis zum Aafang vo dr schproochliche Verdrängig dur s'Kaschtilianische in dr Moderne.

Entwicklig im 20. Johrhundert

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am Aafang vom 20. Johrhundert isch d’Veröffentlichung vo de „Cuentos en dialecto leonés“ vom Caitano Galán Bardón (1907) e wichtige Meileschtei für d'Anerchännig vo dr Schprooch gsi.[15] Während em ganze 20. Johrhundert hänn vili Forscher d’leonesischi Schprooch analysiert, vo dr Morphologie bis zur Syntax.[16]

S’Leonesische Schproochgebiet het starchi Verändere erläbt.[17] Zwo Variante hänn ihri eigene Standards entwicklet: s’Asturianische (1981),[18] und s’Mirandesische für d'Tierra de Miranda in Portugal (1999).[19] S’Leonesisch isch di historischi Schprooch, wo s’hütige Asturianisch und Mirandesisch druss entstane sind. Hüt umfasst die leonesischi Gruppe drei Schprooche: s’Leonesisch sälber, s’Mirandesisch und s’Asturianisch.

Universität

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hüt het s’Leonesisch e hoche Grad an Anerchännig an de europäische Universitäte. Es wichtigs Bispiel isch d'Anerchännig dur dr Raúl Sánchez Prieto, Vize-Rektor vo dr Universität Salamanca, wo s’Leonesisch als autochthoni Schprooch vo dr Region Salamanca in dr Coimbra-Gruppe agluegt het.[20]

Ebezo isch di verglychendi Linguistik zwüschem Italienisch und em Leonesisch s'Thema vo Monographie gsi, wo in Dytschland veröffentlicht worde sind, was zeigt, dass s’Leonesisch es otonoms Sischtem isch, wo bis zum Doktorgrad erforscht wird.[21]

Tecnolodjeye und Modernisierig

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Gebruuch vom Leonesische im Zytalter vo dr Informatik wird dur de Isatz vo neye Informations- und Kommunikationstechnologie dütlich. D'Forschig vom Abel Pardo Fernández über s’Leonesisch und d'TIC (2008) undersuecht d'Wichtigkeit für d'Zuekunft, zum d'Schprooch z'bewahre und z'verbreite.[22]

Philologie

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die wüssenschaftlichi Forschig über s’Leonesisch het es ermöglicht, syyni Struktur und syyni Geschichte z'definiere.

  • **Historischi Analyse:** D'Studie über s’Altleonesisch (Altleonesische) zeige syyn Bytrag in de Dokumänt us em 13. Johrhundert.[23]
  • Es isch als eigeständigs Sischtem under de iberische Schprooche anerchännt.[24]
  • **Morphologie und Wortschatz:** D'Details vo dr Grammatik sind guet undersuecht worde.[25] Dr hütig Wortschatz isch ebefalls guet dokumentiert.[26]
  • **Soziolinguischtik:** D'Situation vom Leonesische wird mit andere chlyne Schprooche vergliche, wie em Nordfriesische, zum d'Bildig von ere Standardvariante in teilte Gmeinschafte z'schprieche.

D'Beeiflussig dur s’Leonesisch in Salamanca[27] und in dr Region Extremadura isch au dokumentiert, was zeigt, dass sich s’Leonesisch ussdeynt het und e Schproochgrundlag bildet het, wo sich dütlich vom Kaschtilianische unterscheidet.[28] Die italienischi Schuel vo dr romanische Philologie het dr leonesische Schprooch scho immer Platz ygrümt und si als otonome Zweig in dr Panorama vo de weschtliche Schprooche anerchännt. Philologe wie dr Gerhard Rohlfs und dr Carlo Tagliavini hänn die phonetische Bsunderheiten vom Leonesische als alti und wärtvolli Bewahrig undersuecht, zum d'Entwicklig vom Latein z'verschtoh.[29][30]

In däre Perspektive het dr Philolog Francesco Avolio d'Idee vo de „Schweschterschprooche“ formuliert. S’Leonesisch het die glychi Identität wie d'Nazionalschprooche, will syy Unterschid uff politische und historische Gründ basiert und nit uff syynere Linguischtik.[31]

Status

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die leonesischi Schprooch isch uff regionaler Ebeni in Spanien im Autonomieschtatut vo Kastilie und Lion anerchännt worde, wo feschtglait isch, dass es en bsundere Schutz git: "S'Leonesisch wird dr Gegeschtand von ere bsundere Schutz dur d'Inschtituzione syy, wäge syym bsundere Wärt im schproochliche Erb vo dr Gmeinschaft. Syy Schutz, Gebruuch und Förderig wärde dr Gegeschtand von ere Regelig syy."[32]

Die Anerchännig isch im Rahme vom schproochliche Erb vo dr Autonome Gmeinschaft vo Kastilie und Lion, mit emne bsundere Fokus uff s’Leonesisch. S'Kaschtilianische (lengua castellana) isch als gmeinsami Schprooch gschützt, aber s’Leonesisch het en „bsundere“ Schutz und d'Zuesag von ere Regelig für syy Gebruuch und syy Förderig.

UNESCO

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nach de Regle vo dr UNESCO isch s’Leonesisch als otonomi Schprooch under de romanische Schprooche anerchännt, wird aber als „ärnschthaft gefährdet“ ygschtueft. Nach em Atlas of the World’s Languages in Danger[33] bedütet das, dass d'Schprooch nur no vo de eltere Lüt gschproche wird. D'Uffnahm vom Lionesische in dr UNESCO-Atlas (Syte 55, "Leonese") git emne Schutz und en Anerchännig abseits vom Kaschtilianische.

Die Anerchännig verpflichtet d'Regierige, Massnahme z'ergryfe, zum das Erb vo dr Mänschheit z'bewahre.[34]

S’Leonesisch und dr Europarat

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die leonesischi Schprooch wird dur d' „Europäischi Charta vo de Regional- oder Minderheitessprooche“ gschützt. In syym siebte Bewertigsbericht, wo 2024 veröffentlicht worde isch (MIN-LANG (2024)17), het dr Experteuusschuss vom Europarat d'Antwort vo Spanie bezüglich em Llïonés in dr Gmeinschaft vo Kastilie und Lion undersuecht.[35]

Dr Europarat merkt aa, dass es Verbesserige (↗) in de Studie und dr Forschig über s’Leonesisch an de Universitäte gäh het (Artikel 7.1.h), und au bi dr Bekämpfig vo Diskriminierige beim Gebruuch vo dr Schprooch (Artikel 7.2). Trotzdem zeigt dr Uusschuss en Rückschritt (↘) bi dr Berücksichtigung vo de Bedürfnis vo de Schprächer und bim Fähle von ere offizielle Berotigsschtrelli (Artikel 7.4). Bezüglich dr Offizialität sait dr Bericht, dass Spanie syyni Verpflichtige zur Förderig vom Gebruuch vom Leonesische in Wort und Schrift im öffentlichen Läbe (Artikel 7.1.c, d) und au im Unterricht (Artikel 7.1.f) nonit erfüllt (＝).[36]

Bsunderheiten vo dr Schrift und dr Phonetig

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'lionesischi Schprooch bruucht es Sischtem vo dr Rächtschrybig (oder grafischi Norm) dur Konvention, wo uff eme grafische Konsens syt em Mittelalter basiert. Me findet Yflüss (etymologischi Schrybwys oder archaischi Lösige us de Dokumänt vom Königreich vo Lion), zum d'Otonomie vo dr Schprooch z'betone. Zämmegfasst isch d'leonesischi Rächtschrybig en entschtohenere „grafischer Konsens“, wo nit von ere einzelne Akademi vorgschribe wird, sondern dur d'Praxis vo de Schryber entschtanden isch.

Einigi vo de am witischte verbreitete grafische Merkmol, wo si vo de Nochberschprooche unterscheide, sind:

  • **Gebruuch vo dr Diärese (¨):** Bruucht zum dr Hiatus z'markiere und zum z'verhindere, dass en schwache Vokal in de Diphthong verschluckt wird (Assimilierung). Das git em Name vo dr Schprooch syyni Identität: Llïonés, llïonesa.
  • **Doppel-nn:** Me bruucht nn als Repräsentation vom palatale n-Lut, unterschidlich zum ñ (Asturianisch, Kaschtilianisch) oder zum nh (Mirandesisch, Portugiesisch). Bispiel: mannana.
  • **Sischtem vom /k/ (c, q):** Erhalt vom latynische Schrybsischtem (Grafie), wo me c und q bruucht.
  • **Infinitiv uff -e:** Erhalt vom Änd-e bi de Verbe (latynischi Infinitive), es alts Merkmol, wo im Asturianische verlore gange isch. Bispiel: pechare, chovere.
  • **Entwicklig vo -ct- zu -ich-:** Die latynischi Gruppe -ct- isch zu -ich- worde, e einzigartigi Lösig im Verglych zu -it- (Galicisch, Portugiesisch) oder -ch- (Bable, Kaschtilianisch). Bispiel: feichu.
  • **Vokalismus uff -u:** Sischtematische Verschluss vom Ändvokal im Wort uff -u. Bispiel: annu, fumu.
  • **Palatalisierig zu ch:** D'Gruppe pl-, cl-, fl- wärde zu ch- (wie im Portugiesische), im Unterschid zu ll- (Bable, Spanische). Bispiel: chanu, chave.
  • **Diphthong "ei/ou":** Erhalt vo de Diphthong, wo im Bable und Kaschtilianische reduziert (vereinfacht) worde sind. Bispiel: cantóu, veiga.

Artikle

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S'omrin (männliche) oder neute Substantiv bruucht d'Form "-u", und dr feminin Plural ändet immer uff "-as".

Gschlecht und ZahlLateinLeonesischAlemannisch
Männlich Singularillumeldr / de / s' / l'
Wyblich Singularillamla
Neutrum Singularilludlu
Männlich Pluralilloslosd' / die
Wyblich Pluralillaslas

Pronomen

[ändere | Quälltäxt bearbeite]
PersonLateinLeonesischAlemannisch
1. (Singular)egoyouich / i
2. (Singular)tutudu
3. (Männlich Singular)illeéler
3. (Wyblich Singular)illaeillasi / sie
3. (Neutrum Singular)illudeillues
1. (Männlich Plural)nosnusoutrosmir / mer
1. (Wyblich Plural)nosnusoutrasmir / mer
2. (Männlich Plural)vosvusoutrosihr / er
2. (Wyblich Plural)vosvusoutrasihr / er
3. (Männlich Plural)illieillossi / sie
3. (Wyblich Plural)illaeeillassi / sie

Wortschatz

[ändere | Quälltäxt bearbeite]

López Santos het d'Diphthongierig im Leonesische und im Wallonische als paralielli Entwicklig under andere in dr Romania analysiert.[37]

LateinLeonesischKaschtilianischPortugiesischItalienischÄnglischDütschAlemannisch
annusannuañoanoannoyearJahrJohr / Joer
aquaauguaaguaáguaacquawaterWasserWasser
clamarechamarellamarchamarchiamarecallrufenruefe / rüefe
clavischavellavechavechiavekeySchlüsselSchlüssu / Schlüssel
clauderepecharecerrarfecharchiuderecloseschließenschliesse / schliesse
factumfeichuhechofeitofattodonegemachtgmacht
lignalleinnaleñalenhalegnafirewoodHolzHouz / Holz
linguallingualengualíngualingualanguageSpracheSchprooch / Sproch
lunallunalunalualunamoonMondMo / Mond
noctemnueichenochenoitenottenightNachtNacht
oculusgueyuojoolhoocchioeyeAugeAug / Oug
panatariuspanadeirupanaderopadeirapanettierebakerBäckerBeck / Bäcker
planumchanullanochãopianoplainflachflach

Referänze

[ändere | Quälltäxt bearbeite]
  1. ↑ (frànzeesch) Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257."
  2. ↑ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)
  3. ↑ (frànzeesch) Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.
  4. ↑ Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.
  5. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  6. ↑ Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española. Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.
  7. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  8. ↑ María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Universität vo Lion, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
  9. ↑ Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León, Vol. 28, n. 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.
  10. ↑ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026
  11. ↑ López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.
  12. ↑ Encina, Juan del. Teatro completo. Pérez Priego. Madrid: Cátedra, 1991. ISBN 8437610206.
  13. ↑ Humberto López Morales. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. 1967
  14. ↑ Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos, 1972.
  15. ↑ Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.
  16. ↑ Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.
  17. ↑ Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. pp. 235-252.
  18. ↑ Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173
  19. ↑ Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés. Manual de dialectología hispánica. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173
  20. ↑ Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792
  21. ↑ Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.
  22. ↑ Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. pp. 109-122. ISBN 9783631580271
  23. ↑ Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
  24. ↑ Borrego Nieto, J., "El leonés", in Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
  25. ↑ Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.
  26. ↑ Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.
  27. ↑ Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.
  28. ↑ Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barçulone, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
  29. ↑ Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979.
  30. ↑ Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologne, 1982. ISBN 8855504657
  31. ↑ Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
  32. ↑ Artikell 5 (reformiert dur s'Gsetz 14/2007, vom 30. Novämber 2007): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.
  33. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.
  34. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550
  35. ↑ Europarat. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  36. ↑ Europarat. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  37. ↑ López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.
Vun "https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Leonesische_Sprache&oldid=1083331"