Bozen

Bozen (italienisch Bolzano, ladinisch Bulsan odr Balsan) isch d'Landeshouptstadt vo Südtirou, änerä autonomä Provinz i Italien, u deswägä Sitz vor Landesregierig sowi vom Landtag. Mit 107.407 (2019) Iwohner isch Bozen di gröschti Stadt vo Südtirol und nach Innsbruck u Trient die drittgrößte Stadtgmeind ir Europaregion Tirol–Südtirou–Trentino.

Etymologi

D'Etymologie vom Ortsnamä isch nid klärt. Di euteschti beleiti Form vom Namä isch Bauzanum. Di am hüfigschti verträteni Thesä nimmt a, dass sech dr Siedligsnamä usem Gentilnamä Baudius (oder Bautius) het entwickelt, nämläch über agnoni Usgansform Baudianum (bzw. Bautianum) mit dr Bedütig „Siedlig vom Baudius“. Die erschtä Beleg vom modernä Ortsnamä stammä usem Früämittuauter. Bim Paulus Diaconus findät sech d'Notiz übernä um 690 bairischen Grafen wo Bauzanum beherrscht het. Im Jahr 769 wird in Bauzono d'Urkunde usgteut, mitwelerä dr bairisch Härzog Tassilo III. d'Gründig vo Stift Innichen besorgt het.

Gschicht

Ur- u früägschichtlechi Fundsteuä wiisä ufäni früäi Besiedlig vom Bozner Taukessu hi. Ufem St. Georgener Kreuzbichl isch ä prähistorischi Wallburg gstangä, i Moritzing ä Kultstätti und o d'Anhöchi vom Schloss Sigmundskron isch denn schon bebout gsi.

Ir Antikä hets im Ruum Bozen, di nid gnau lokalisierti römischi Strassästation Pons Drusi gä.

Stadtentwicklig

Di späteri Stadt Bozen isch ca. 1170–1180 – im Kontegscht vor europäischä Stadtgründigswäue vom 12. Jahrhunderts – aus planmässigi Marktsiedlig mit ärä zentralä, von Loubä gsöumti Gassä u ämnä Marktplatz (Kornplatz) errichtet wordä. Um 1195 isch scho ä Pfarrer namens Rudolf beleit, wo für sis Schaffä d' Mariächiuchä het gnützt, e spätantiki, um 1180 erwiiteriti Chiuchä, wo denn no userhaub vo dä Stadtmuurä si gsi.^[1] Dr mittualuterläch Markt het errsch im spätä 13. Jahrhundert stadtähnlächi Vorrächt erhautä und ersch für 1437 si förmlächi Stadträcht mit 104 Artiku für Bozen bezügt. D'Stadtgemarkung isch im Louf vor Ziit mehrmaus erwiiteret wordä, zersch um di bischhöflächi Neustadt, denn um di Wnger'schi Vorstadt und zum Schluss nach viunä andernä Erwiiterigä, 1911 um d'Landgmeind Zwölfmalgreien u 1925/26 um d'ehemauigi Marktgmeind Griäs.

D'Industrialisiärig vom Südtirol isch vo Bozen usgangä, wo 1848 d'Bouelespinnerei Herrmann-Kofler (eigentläch in St. Anton, bi St. Peter) gründät wordä isch.^[2] I Zwölfmalgreien si bereits vor dr Igmeindig vo 1911 wiiteri für Bozen wichtigi Bouwärk wiä dr Bahnhof Bozen-Gries (1859), ds E-Werk Kardaun (1901/1902) (am Igang vom Eggätau) u d'Kohlerer Bahn (1908) entstandä. ^[3]

1922-1945

D'Ziit vom italienischä Faschismus het d'Stadt nachhaltig veränderet: Wägem vom Mussolini-Regime planvou ufä Wäg brachtä Italianisirigsprogramm isch d'Stadtbevölkerig dank emnä massiv gförderätä italienischsprachigä Zuzug erhäblech agstige. 1922 isch dr dütschsprachig Bürgermeischter Julius Perathoner im Zuug vom Marsch um Bozen vo dä Faschistä gwautsam aus Bürgermeischter abgsetzt wordä u dürä faschischtischä Bürgermeischter ersetzt wordä. Neui Stadtviertu si entstandä, bsungers im Ruum Gries-Quirein, äbäso isch d'Industrialisierig dür d'Errichtung vomnä grossagleitä Industriebezirk Bozen ab 1935/36 im Südä vor Stadt (Oberau-Grutzen) voratribä wordä. D'Ziit vor dütschä Besetzig 1943/45 isch vom Kriegsgeschehä, dr Deportation vor jüdischä Bevölkerig und vor wiitflächigä Zerstörigä im Autstadtbereich dürä Luftkrieg prägt gsi. In Bozen isch vo 1944 bi 1945 ds NS-Durchgangslager Bozen mit insgesamt a di 10.000 Häftlingä i Betrib gsi.

Demografi

Im Balligssruum läbä um di 250'000 Mönschä.

Ausländer

Am Ändi vom 2011 si in Bozen 14'511 usländischi Staatsbürger zeut wordä. Ds entspricht ämnä Ateil vo 13,8 % vor Gesamtbevölkerung. Damit isch Bozen d Wohnsitzgmeind vomnä Drittu vo aunä Südtirol läbendä Usländer. Di gröschtä Gruppä vo dä mäudärächtlech in Bozä registriärtä Usländer si 2011 us Albaniä (2575), Marokko (1695), Pakischtan (969), Rumäniä (889), Moldawiä (650), Dütschland (641), Ukrainä (639) u Peru (617) cho. 2004 isch dr erscht Usländerbiirat gründet wordä, wo dr Gmeindrat bi Usländrfragä ungerstützen zur Siitä staht.

Sprachä

	Sprachgruppänä
Jahr	Dütsch	Italiänisch	Ladinisch
1900	88,09 %	11,45 %	-
1910	90,82 %	05,49 %	-
1921	73 %	27 %	-
1939^[4]	38 %	62 %	-
1971	22,40 %	77,22 %	0,38 %
1981^[5]	25,77 %	73,63 %	0,60 %
1991	26,62 %	72,59 %	0,79 %
2001^[6]	26,29 %	73,00 %	0,71 %
2011	25,52 %	73,80 %	0,68 %
2024^[7]	24,74 %	74,71 %	0,55 %

Luut dr Sprachgruppäzählig 2024 hei denn 74.71% vo dä Bewohner dr italiänischä, 24.74 dr dütschä u 0.55 dr ladinischä Sprachgruppä aghört. Für d'Berächnig vo denä Zahlä si Sprachgruppäzuäghörigkeitserklärigä vo Personä mit italiänischer Staatsbürgerschaft bruucht wordä. Bozä giut dadurch aus Begägnigsort zwüschem dütschä u italienischsprachigä Ruum. Viu Lüt chöi meh aus numä iri eigeti Muäterspraach.

Politik

Bozen isch aus Sitz vom Südtiroler Landtag und Landesregierig ds politischä Zäntrum Südtirols. Bi dä Wahlä vom italienischä Parlament ghört d'Stadt zum Kammerwaukreis Bozen bzw. zum Senatswaukreis Bozen.

Gmeindrat

Bi dä Gmeinderatswahlä 2025 si d'Südtiroler Voukspartei u d'Fratelli d’Italia mit jewiils siebä Gmeindrätä di stärkschti Fraktionä. I 45-chöpfigä Gmeindrat si Zä verschiednigi Parteiä und Gruppierigä gwäut wordä.^[8]

Bürgermeischter

Siitem Ändi vom Zwöitä Wäutchriäg steuä d Verträter vo dr nöiä italiänischsprachigä Bevölkerigsmehrheit dr Bürgermeischter während dr Vizebürgermeischter ä Verträter vor dütschä Sprachgruppä isch. Sit 2025 isch dr Claudio Corrati Bürgermeischter vo Bozen.

Weblink

Commons: Bozen – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote

↑ Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name Pfarrherr aagee wore.
↑ 4. Archive der Wirtschaft. Südtiroler Landesarchiv, abgruefen am 24. Februar 2011.
↑ Technikmeile. Kuratorium für Technische Kulturgüter, abgruefen am 24. Februar 2011.
↑ Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name Petri aagee wore.
↑ Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat1981 aagee wore.
↑ Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat2001 aagee wore.
↑ Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat2024 aagee wore.
↑

[Pfarrherr-1] Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name Pfarrherr aagee wore.

[2] 4. Archive der Wirtschaft. Südtiroler Landesarchiv, abgruefen am 24. Februar 2011.

[3] Technikmeile. Kuratorium für Technische Kulturgüter, abgruefen am 24. Februar 2011.

[Petri-4] Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name Petri aagee wore.

[astat1981-5] Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat1981 aagee wore.

[astat2001-6] Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat2001 aagee wore.

[astat2024-7] Referänz-Fähler: Uugiltige <ref>-Tag; s isch kei Täxt fir s Ref mit em Name astat2024 aagee wore.

[8] ↑

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]