Birutė Galdikas

d Birutė Galdikas (2011)

D Birutė Mary F. Galdikas (au: Birutė Marija Filomena Galdikas; * 10. Mai 1946 z Wiesbaden; † 24. Meerz 2026 z Los Angeles) isch e kanaadischi Zooloogi un Verhaltesfoorscheri litauischer Härchumft gsii. Si het as di bescht Chänneri vu de Orang-Utan vu Borneo gulte.

Lääbe

D Eltere vu dr Galdikas, Antanas Galdikas un sy Frau Filomena, sin vu Litaue gsii un sin uf em Wääg ins kanaadisch Exiil gsii, wu iri Doochter z Dytschland uf d Wält chuu isch. Ire Vater het as Mooler gschafft, iri Mueter as Chrankeschweschter. Si isch mit zwee jingere Brieder un ere Schweschter z Toronto ufgwagse, wu si ire Inträssi an dr mänschlige Evoluzioon entwicklet het. Si het an dr University of California z Los Angeles Bsichology, Biology un Antropology studiert un isch deert anne 1978 au bromewiert woore.

As Studänti het d Galdikas an dr University of California z Los Angeles dr Paleoantropoloog Louis Leakey chännegleert, wun ere zur Fäldfoorschig iber Mänscheaffe Muet gmacht het. D Galdikas isch näb dr Dian Fossey (Gorilla) un dr Jane Goodall (Schimpanse) aini vu drei Fraue gsii, wu mit dr Unterstitzig dur dr Leakey ab de 1960er-Joor (Goodall un Fossey) bzw. ab 1971 (Galdikas) Langzytstuudie iber Mänscheaffe aagfange hän. Di drei Foorscherne sin speeter vyylmool „Trimates“ oder „Leakey’s Angels“ ghaiße woore. Dr Leakey het ghofft, vu dääne Verhaltesbeobaachtige Ruggschliss uf s Verhalte vu Voormänsche zie z chenne. Zäme mit dr National Geographic Society un speeter finanziäll unterstitzt dur d Leakey Foundation het s dr Leakey meegli gmacht, ass d Galdikas uf Borneo e Foorschigsstazioon het chenne yyriichte, go s Verhalte vu frei lääbige Orang-Utan studiere.

Anne1971 het d Galdikas im Zäntrum vu Borneo zäme mit irem doomoolige Mann, em Fotograaf Rod Brindamour, s Camp Leakey grindet, wu ze Eere vu irem Mentor gnännt isch. Dr Brindamour het si 1970 ghyroote ghaa, d Ee isch 1979 gschiide woore. D Aarbet im sumpfige Räägewald het joorelangi Beobaachtige vum Verloo vu de Schloofnäschter am Moorge bis zum Böu vu neie Näschter in dr Oobedämmerig bruucht. D Galdikas het im Nazionaalpaark Tanjung Puting uf Borneo gfoorscht; si het dezue au as Brofässeri fir Archeology an dr Simon Fraser University z Burnaby in dr kanaadische Brovinz British Columbia gschafft, wu si aber nimi gleert het.

Anne 1981 het d Galdikas in zwooter Ee dr Pak Bohap ghyroote, wu vu Borneo gstammt isch un anne 2022 gstoorben isch. Si het drei Chinder ghaa: dr Suun Binti us eerschter Ee un dr Frederick un d Jane us zwooter Ee. Bi irem Dood het si ai siibe Änkelchinder hinterloo.

As Brofässeri het si au litauischi Wisseschaftler*ne uusbildet, het jungi Foorscher*ne fir Praktika uf dr Insle Borneo ufgnuu, het meefach d Vytautas-Magnus-Uniwersiteet z Kaunas bsuecht un het Voordreeg fir d Studänte*ne deert ghaalte. Anne 2021 isch d Galdikas Mitgliid vum Komitee vum Bresidänt-Valdas-Adamkus-Bryys woore, wu fir Yysatz zur Widerhäärstellig vu dr nadyyrlige Umwält un zur Siicherstellig vu dr Noohaltigkait vergee wiird. Im Botaanische Gaarte vu dr Uniwersiteet Kaunas het s Aichewäldili, wu noch ere gnännt isch.

D Galdikas isch no langer Chranket am 24. Meerz 2026 z Los Angeles gstoorbe. Me het bi ire Lungechräbs un e Lungefibroose diagnoschtiziert. Lyt us irem Umfäld hän ire Yysatz geege Wäldbränd uf Borneo doodermit in Verbindig brocht.

Foorschig un Natuurschutz

D Langzytbeobaachtige vu dr Galdikas hänzaigt, ass Orang-Utan unter de Land-Saiger ais vu de lengschte Gebuurtsinterwall hän: Wyybli kriege nume all siibe bis aacht Joor e Jungdier un inväschtiere ussergweendli lang in d Ufzuucht vu däm. Si het au bschriibe, ass Orang-Utan uf aire Syte Allesfrässer sin, ass Friicht uf dr andere Syte aber dr Hauptdail vu ire Naarig uusmache. Dur d Verbraitig vu grooße Bflanzesoome iber iiri Verdauig un dur s Ufmache vum Chroonedach bim Abbräche vu ainzelne Nescht draage si byy zue dr Regenerazioon vum Wald. D Galdikas het au dezue byydrait, ass s Bild vu de Orang-Utan as strikt ainzelgängerischi Dier korrigiert wooren isch, wu si bi Wyybli lucki matrilineaari Gruppierige beoaachtet het.

An d Fäldfoorschig vu dr Galdikas hän speeteri Beobaachtige zum Bruuche vu Wäärchzyyg bi Orang-Utan aagchnipft. Ass si d Waal vu de Wäärchzyyg un wie si bruucht wääre zwische Populazioone unterschaide, isch as Hiiwyys uf Verhalteswyyse ditte woore, wu kulturäll wytergee wääre. D Bedytig vu soziaale Bindige un vu Informazioon, wu iber Generazioon wytergee wääre, het au dezue byydrait, di bsunder Verletzligkait vu de Orang-Utan geegeniiber Lääbesruumverluscht z erkleere.

Dr Schutz vu de Orang-Utan un vu irem Lääbesruum isch frie zue me zäntraale Dail vu dr Aarbet vu dr Galdikas woore. Si het im Joor 1986 d Orangutan Foundation International grindet, wu d Aarbet no irem Dood vun eme indoneesische Team unter dr Laitig vu irem Suun Frederick fuurtgfiert wiird. D Stiftig het bis 2026 zur Uuswilderig vi iiber 1000 rehabilitierte Orang-Utan us Gfangeschaft uzn zur Rettig vu rund 200 wilde Orang-Utan byydrait. As greeschti Gfoore fir dr Lääbesruum vu de Dier het Galdikas d Holzfellerei un Palmeelplantaasche bschriibe. Wäg irem Yysatz het m eire ne baar Mool mit em Dood droot un si scih au aiumool entfiert woore.

Kritik het si geege di äng Aarbet vu dr Galdikas mit verwaiste Orang-Utan griichte, wu si fir Hunderti Dier zytwyys d Roll vun ere Ersatzmueter ibernuu het. Kritiker*ne hän doodegeege yygwändet, ass di speeter uusgwilderete Oran-Utan si andersch verhalte wie die, wu wild ufgwagse sin, dezue chennt d Neechi zum Mänsch di wisseschaftli Ogjetiviteet gfeerde un s echennt zum Iberdraage vu Chrankete zwische de Aarte chuu. Iri Aarbet isch aber au doodemit verdaidigt woore, ass Chranketsriisike in dr Friezyt vu dr Fäldfoorschig weeniger guet verstande woore sin un ass mänschligi Ersatzmietere fir Orang-Utan-Waise vyylmool di ainzig Iberlääbesschangs gsii sin.

Uuszaichnige

• 1990: PETA Humanitarian Award
• 1991: Eddie Bauer Hero of the Earth Award
• 1992: Sierra Club Chico Mendes Award
• 1993: United Nations Environmental Programm Global 500 Award;
• 1997: Kalpataru-Bryys, di hegscht Umwäluuszaichnig vum indoneesische Umwältminischterium
• 1997: Tyler Prize for Environmental Achievement un Goldmedaille.
• 2010: Eeredokter vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet Kaunas, Litaue
• 2011: Jubileumsmedaille vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet
• 2011: Offizierschryz vum Oorde fir Verdienscht um Litaue
• 2012: Queen Elizabeth II Diamond Jubilee Medal (Canada)
• Arizona State University Institute of Human Origins: Science Award Officer
• Offizierschryz vum Order of Canada
• Queen Elizabeth II Commemorative Medal (Canada)
• Chevron Corporation|Chevron Conservation Award
• Goldmedaille fir Conservation, Chester Zoological Society (UK)
• Explorer and Leadership Award, Real Sociedad Geográfica de España

Uusglääseni Schrifte

• Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo. Orion, 1995, ISBN 978-0-575-05986-3 (englisch, 408 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de). 
  • Meine Orang-Utans. 20 Jahre unter den scheuen Waldmenschen. Scherz-Verlag, München 1995, ISBN 978-3-502-15225-5 (Iigschränkti Vorschau uf books.google.de – 1998 as Däschebuech, Lübbe, ISBN 978-3-404-12828-0, Iigschränkti Vorschau uf books.google.de). 
• mit eme Voorwoort vu dr Jane Goodall: Great Ape Odyssey. Verlag Harry N. Abrams, Nöi York 2005, ISBN 978-0-8109-5575-2 (englisch, Iigschränkti Vorschau uf books.google.de). 

Weblink

 Commons: Birutė Galdikas – Sammlig vo Multimediadateie

• Literatur vu un iber Birutė Galdikas im Katalog vu dr Dütsche Nazionalbibliothek
• Simon Fraser University: Websyte vu dr Birutė Galdikas
• Birute Galdikas: Ein Leben für Orang-Utans. uf orf.at vum 8. Septämber 2005.
• Orangutan Foundation International.
• Biruté Galdikas: World’s foremost authority on orangutans.

Fueßnote

Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Birutė_Galdikas“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.