Wikipedia:Wiä schriib ich guets Alemannisch?

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Hops zue: Navigation, Suech
Green check.svg Die Syte isch e offizieli Richtlinie vo dr alemannische Wikipedia. Bi grössri Ändrigsvorschläg bitte d Diskussionssyte bnutze.

D Richtlinie wo uf derre Syte doogställt sin spiegle de Konsenz vo de Mitarbeiter vo dr alemannische Wikipedia wiider. Es wird erwartet dass sich alli Bnutzer aa d Grundsätz vo derre Richtlinie halte.
Wikipedia-logo.png
Richtlinie

Dä Artikel söll e Hilff sy für Lüt, wo im Alemannischen unsicher sy, byspilswys wil's i irem Umfäld sälte gredt wird. (Gib Obacht! Mit Alemannisch isch in däm Artikel immer aü Schwebisch mitgmeint!)

Wär im Alemannische nit sicher isch, brücht sich nit vu dr alemannische Wikipedia üsgschlosse fiähle: er ka sini Text mit eberem, wu sicher isch, durchspräche un korrigiäre. S isch no ke Meischter vum Himmel gheijt.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] S Problem

Wänn epper i dr englische, hochditsche, tirkische usw. Wikipedia schribt, het er meischtens iber 10 Johr Unterricht in sällere Sproch hinter sich - er het Konventione glehrt, wiä mer ebis sait un schribt. Also Grammatik (mit Wortschatz, Satzboi, Konjugation usw.), Rächtschriibung un Stil. Wäge däm heißts in dr hochditsche Wikipediä meischtens nit

  • "Zäsaa hat kain n Bock mea inn Spanien ghabt, sondan is nach Rohm gelatscht", sondern
  • "Cäsar wollte nicht länger in Spanien warten und begab sich nach Rom." oder ähnlig.

D Konventione bringes mit sich, ass e Text schnäll vu jedem ka verstande wäre. E Text, wu sich an Konventione haltet, wird aü ernscht gnumme. E Schriftsteller, wu alemannisch wett schriibe, mueß sich diä alemannische Konventione erscht emol sälber vor Aüge fiähre, wel si fascht in keinere Schuel glehrt wäre. D grammatische Konventione sin im Alemannische vu Region zu Region eweng verschiide. Aber: Wänn d Unterschiid eso wit gehn, ass mer dr Dialäkt vum andere nimmi ka as Alemannisch erkänne, wird e alemannischi Enzyklopedy sinnlos. Däm Broblem miän bsunders diä im Norde sich stelle. Am Nordrand un in dr Ballungsgebiit vu dr ditsche Alemannia ghäit s Alemannisch langsam zämme. (I dr Schwiz halted sich dr Dialäkt.) Was folgt do drüs?

  • Wär z Ditschland oder suscht amen Ort Alemannisch schribt un nit sicher isch in däre Sproch, sott kenni 10 Johr, aber wennigschtens 10 Wuche, 10 Dag oder 10 Stund versueche, d Konventione vu sinem Ort oder vu sinere Landschaft z erfasse. Des bedittet: Däne Lit, wu dr eltescht Dialäkt im Dorf, i dr Stadt schwätze, gnaü ufs Müül luege. Un diä alemannische Schriftsteller üs dr Umgäbung läse un i Üsdruck un Schrift nochmache.
  • Aber au Lüt us dr Schwiiz und Liechtestei sotte sich a die Regle uff däre Syte halte. Denn au s Schwiizerdütsche (und s Liechtestänerische) hett als wie mee Yflüss uss em hochdütsche Ruum. Dodrfyr fählt mängisch d'Sensibilität. Säll betrifft dr Alltagsdialäkt wie au bsunders Übersetzige. Dr Alltagsdialäkt isch aber zuegloo, solang en enzyklopädische Stil und d'Muess-Bestimmige yghalte werde.

[ändere] Guete Rot fir guets Alemannisch:

  • Richt di no dr Sproch vu dr Alte un/oder Erfahrene
  • Lueg, wiä erfahrini Schriftsteller schriibe
  • Wänns in dinere Ortschaft ke rächt alemannisch Wort fir ebis het, nimm e Wort üs dr Nochberschaft un nit üs em Hochditsche. So guet, wiä anderi hochditschi un änglischi Werter ibernämme, derfe mir aü alemannischi ibernämme.

[ändere] Alemannischi Regle

Diä Regle, wu folge, gälte in allene alemannische Landschafte, wänn aü d Biispiil iberall eweng anderscht klinge. Däne Regle sotte alli Autore vu dr Alemannische Wikipedia folge. Mer unterscheide do derbii zwische Ka-Bstimmige un Muess-Bstimmige:

  1. Mues-Bschdimig haisd: Forme, wù vù dr Gmainschafd nid as Alemanisch akzeptiert wääre, sole gändered wääre (zèrschd mid dr Voorlag „Fehlerhaftes Alemannisch“). Dr Autor vùm Artikel mues des akzeptiere.
  2. Chaa-Bschdimig haisd: Forme, wù vù vyyl Lyd vilichd nid as gueds Alemanisch aagsää wääre, wù aber midlerwyyli im modärne Dialäkt z finde sin, dèrfe gändered wääre, aber dr Autor dèrf verlange, as syyni (modärn) Form byybhalde wird.

Fir fascht alli vu däne Regle git s (vor allem in e Deil Walserdialäkt ganz im Side) Usnahme. Wär in eme sonige Dialäkt schrybt, derf natyrli syni bsundere Forme verwände.

[ändere] Genitiv

Mues-Bschdimig:

Dr Genitiv wird meischtens umschribe:

  • die Schuhe des Vaters - im Vatter sini Schueh/d Schueh vum Vatter
  • die Sorge der Mutter - dr Mueter ihri Sorg/d Sorg vu dr Mueter
  • während seines Studiums der Rechtswissenschaften - während sinem Studium vu dr Rächtswisseschafte oder noch besser: wu ner d Rächtswisseschafte studiärt het
  • die Quadratur des Kreises - d Quadratur vum Greis
  • die Frage aller Fragen - d Frog vu allene Froge
  • die Kosten ihrer Reisen - d Keschte vu ihre Reise
  • es bedurfte großer Anstrengungen - mer het grossi Asträngunge miäße mache
  • längs der Strasse, in Mitten des Volkes - dr Stross entlang, zmittscht im Volk/mittle im Volk
  • angesichts der Mühen, die sie ... - Wäge dr Miähje, wu si ... / Wämmer diä Miähje siiht, wu si ...

Falsch isch: "d Sorg dr Mueter", "d Frog aller Froge" usw.

S git aber bstimmti Genitiv-Relikt wiä in s Mueters Stibili, lueg im Artikel Genitiv.

[ändere] Präteritum

Mues-Bschdimig:

S Präteritum wird mit Perfekt üsdruckt:
ich war, ich wollte, ich musste, ich dachte - i bi gsii, i han welle, i han miäße, i han dänkt

Falsch isch: "ich wollt", "ich musst" usw.

Chaa-Bschdimig:

Z Ditschland hert mer viilmol "ich war" vu Alemanne, ich bi gsii isch elter un ächter. Wär des verbesseret, sott sich aber üskänne: Im Schwäbische gits do drfir i be gwä, i be gsai un ähnligi.

[ändere] Relativsatz

Relativsätz fange alliwiil mit wu (wo) a. Falsch isch jede alemannisch Näbesatz, wu mit "als, der, die, das, den, deren, dessen, welcher usw., auf der, unter dem, für den, für welchen" usw. afangt.

Mues-Bschdimig:

Eifachi Relativsätz (wu s Relativpronome ellei stoht):

  • Die Kuh, die entlaufen war, fiel ... - D Kueh, wu vertloffe isch, isch ... gheit.
  • Die aktuelle Teenager-Generation, welche in der Stadt aufwächst, spricht ... Die aktuelli Teenager-Generation, wo ide Schtadt uufwachst, redt ...
  • Eine Gesellschaft, deren Mitglieder alle arm sind, kann ... - E Gsellschaft, wu d Mitgliider alli arm sin, ka ...
  • Der König, dem die Fürsten gehuldigt haben, kam ... - Dr Kinnig, wu d Firschte ghuldigt hän, isch ... kumme

temporal:

  • Als Paulus zu den Korinthern sprach ... - Wu dr Paulus zu dr Korinther gsproche het ...
  • Es war im 12. Jahrhundert, als Kaiser ... - S isch im 12. Johrhundert gsii, wu dr Kaiser ...

Chaa-Bschdimig:

Zämmegsetzti Relativsätz (wu im Standardditsche e Präposition bim Relativpronome stoht):

  • Die einzige Frage, auf die er keine Antwort weiß ... - D einzig Frog, wu ner kei Antwort druf weißt ...
  • Ein Alemannisch, auf das man wirklich stolz sein darf, ist ... - En Alemannisch, wo mer werkli daf schtouz druf sii, esch ...
  • ... die "Edition E", in der seine Bücher vertrieben werden. - ... d "Edition E", wo seine Biacher vrtriiba werdet.
  • Der Kandidat, für den die Mehrheit stimmte, hiess ... Dr Kandidat, wu d Mehrheit fir-e gstimmt het, het ... gheisse.
  • Die Krankheit, unter welcher in Lambarene alle litten, war ... D Granket, wu z Lambarene alli dra glitte hän, isch ... gsii.

[ändere] Partizip Präsens umschriibe

Chaa-Bschdimig:

Mit em Partizip Präsens sparsam umgoh (des isch im gsprochene Alemannisch wennig in Gebrüch):

  • liädrig: "des Bild zeigt e brennend Hüüs" - besser: des Bild zeigt e Hüüs, wu brännt
  • liädrig: "dr Markgraf isch wütend wore" - besser: dr Markgraf isch wiätig wore
  • liädrig: "anschiinend" - besser: schiints
  • liädrig: "d schnellwachsend Bevelkerung het in d Stadt drängt" - besser: d Bevelkerung isch schnäll gwachse un het in d Stadt drängt

Natiirlig len sich hit mänki Partizipiä Bräsens nit alliwiil vermeide: während, spannend u.a.

Mues-Bschdimig:

Konstruktione, wu ganzi Satzteil im Partizip Präsens vorgschalte sin, sin nit alemannisch:

  • liädrig: "s bis heit onderm gleicha Nama exischtierende Atelier-Kino" - besser: s Atelier-Kino, wo bis heit onderm gleicha Nama exischtiert
  • liädrig: "s uf goldenem Grund e üs eme Brunne springende Fisch zeigendi Wappe ..." - besser: S Wappe, wu uf Goldenem Grund e Fisch zeigt, wu üs eme Brunne springt ...

[ändere] Präpositione bi Ortsnämme

Chaa-Bschdimig:

Bi Ortsnämme stoht fascht iberall im Alemannische d Präposition uf oder z

  • uf Bärn, uf Briisach, uf Breagaz, uf Zwoisimme usw.
  • z Züri, z Kuur, z Lozärn, z Lörrach usw.

Des sott numme verbessere, wär sich im vorgfundene Dialäkt üskännt. Im e Deil vum Schwobeland, vu dr Ortenau un vum Elsass sait mer nit z un uf.

[ändere] Eidittig schriibe!

Mues-Bschdimig:

Bim Schriibe derf ie nit fir e langs ii stoh:

  • Falsch: "Wie" (= Wein), "viel" (= viel), "gsie" (= gewesen)- richtig: Wii, viil, gsii
  • ie isch fir dr Diphthong vorbhalte, wu in Spiegel (= Spiegel), Liecht (= Licht), wietig (= wütend), dief (= tief) vorkunnt.

Dr männlig un dr wiiblig Artikel isch unterscheidbar:

  • der (oder de oder dr) Vatter, d Mueter - falsch: "d Vatter"

[ändere] Monophthong richtig iisetze

Mues-Bschdimig:

D Monophthong

  • mit ii (Wii, Zit, wiss, iipacke usw.) sin zwar s Markezeiche vum Alemannische (üsser em Schwebische, do heißts Wei, Zejt, eipacke usw.). Aber "Gnapphit", "mint", "bzichnet", "zum Dil" un eso Erfindunge sin falsch. Des heißt (üsser ime Biät südlig vu Bärn) iberall
  • mit Diphthong ei Gnappheit, meint, bezeichnet, zum Deil; numme im Schwebische stoht do oi: moint, bezoichnet, zum Doil usw.

Wär wennig Alemannisch ka, mueß üssewändig lehre, wel Wort zu wellere Gruppe ghert. Diä Unterscheidung hets scho im Mittelalemannische un im Altalemannische gä.

[ändere] k-Verschiebig

Mues-Bschdimig:

In hoch- un hegschtalemannische Dialäkt wird s <k> in vyle Fäll zue <ch> verschobe. Aber Forme wie chei, cheini un cheis fir "kein", "keine", "keines" sin falsch, wel do des <k> e andere Ursprung het. In alemannische Dialäkt wäre die Forme in dr alemannische Dialäkt kei, kai, koe, koa oder kchei, kchai usw. usgsproche.

[ändere] Unmöglichi Buechstabe-Kombinatione vermeide

Mues-Bschdimig:

Im Alemannische sin d'Präfixe ge- un be- durch de Wegfall vum -e züe g- un b- reduziert worre. Mangmol isch s'-e aber erhalte, vorallem do wo's züenere Buechstabe-Kombination führt wo im Alemannische nüt erlaubt isch bzw gar nüt ussprechbar isch:

  • b- cha nüt vor t,d,k,g un z stoh.
  • g- cha nüt vor p,b,t,d un z stoh.

Wenn so öbis uftritt isch s'-e entweder erhalte oder s'Präfix isch ganz weggfalle:

  • Bezeichnig, *Bzeichnig isch falsch un cha vumene Alemannisch-Sprecher gar nüt usgsproche werre.
  • Bedankt, *Bdankt isch falsch.
  • bruucht/’bruucht/bbruucht, *gbruucht isch falsch.
  • denkt/’dënkt/ddänkt, *gdenkt isch falsch.

Vorsicht au bim Verb were/werde. S Partizip Perfekt het do scho im Mittelhochdytsch "worden" gheisse, nit "geworden". Wäge däm heisst s Partizip in dr alemannische Dialäkt wore, worre, worde usw. un nit *gwore oder *gworde.

[ändere] Mit Verstand ibersetze

S erscht Ziil vu dr alemannische Wikipedia isch nit, e Wort-fir-Wort-Ibersetzung vu dr ditsche Wikipedia z mache - lueg do drzue im Profil. Mir wänn an erschter Stell s Eige zeige. Wär änewäg ibersetze will, sott

  • ebis vum Thema verstoh
  • mit sinene eigene Wort ibersetze.

Also: nit wiä dr Schwobifying Proxy Wort-fir-Wort ibertrage - des git ke rächts Alemannisch. Bsunders bi Übersetzige uss em Hochdytsche sotsch uffpasse, dass de unalemmanischi Forme, wo me bim Schaffe mängisch nid uff dr erschti Bligg als falsch erkennt, vermiidsch (hyffig bi Partizipie und Präpositione, z.B., je noch Dialäkt, noch Bärn und in Bärn statt (richtig): uff Bärn, z'Bärn). Die Fääler machsch nid, wenn de en Satz liisisch und denne die Informatione sälber neu formuliersch - losgleest vom ditsche Original. Liäber dr Inhalt eso bringe, wiä wämmer-e ime guete Kamrad dät verzelle.

Lueg au: Rotschleeg fyr Übersetzige

[ändere] Stil: Jugendsproch vermeide!

Jugendsproch un Fäkalsproch vermeide:

  • liädrig: "da Vatta het ma aba vabote, untam Baum ..." besser: Dr Vatter het mer aber verbotte, unter em Baum ... Oder: de Vatter het mer aber vebotte, untrem Baum ...
  • liädrig: "D Feudalismus isch Scheisse gsi fir d Armi" - besser: Dr Feudalismus het arg uf d Arme druckt
  • liädrig: "Textilinduschtrie isch am Arsch gsi" - besser: d Textilinduschtrii isch am Bode gläge
  • liädrig: "Dr Lance Armstrong isch i dr Doppingkontrolle gfigget worde" - besser: Dr Lance Armstrong isch i dr Doppingkontrolle hange blibe

[ändere] Lueg aü

[ändere] Weblinks (Webgleicher)

Vun "http://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wi%C3%A4_schriib_ich_guets_Alemannisch%3F"
Persönlichi Wärkzüg