Võro

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Võro (võro kiiĺ)
Ussprooch (IPA): vɤro kiːlʲ
Verbreitig: Estland Eschtland
Sprecher: ca. 70.000
Linguistischi
Klassifikation
:
Schriftsyschtem: latinisch
Offizieller Status
Amtssprooch vo:
Anerkannti Minderheitesprooch vo: Estland Eschtland
Sproochchürzel
ISO 639-1

et (Estnisch)

ISO 639-2

est (Estnisch)

ISO 639-3

vro (Võro), est (Makrosprache, Estnisch)

S Verbreitigsgebiet, d'Võromaa (gääl)

Võro (Eigebezeichnig võro kiiĺ) isch e fìnno-uugrischi Sprooch odder nooch draditionäller Meinig e Dialäkt vùm Estnische. Es hät 70.000 Sprächer, si läbe vor allem ìm Sǜde vù Estland, was em Võro au d'Bezeichnig Sǜǜdestnisch iibrocht hät; s Verbreitigsgebiet Võromaa ùmfasst genau gseh d'Gmeinde Karula, Harglõ, Urvastõ, Rõugõ, Kanepi, Põlva, Räpinä ùn Vahtsõliina (Landchreis Võru, Põlva, Valga ùn Tartu).

Võro gnießt z Estland d'Förderig als indogeni Minderheitesprooch.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Võro hät am wenigste Iiflùss vù de Dialäkt ìm Norde vù Estland erfahre, wùù di estnischi Standardsprooch bräägt hän, ùn au gegenǜbber andere sǜǜdestnische Dialäkt hän sich vili Bsunderheite erhalte. Friehjer hän au Gebiet ìm Sǜde ùn Oste vùm Võromaa zùm Verbreitigsgebiet ghöört, sälli lìge hǜtt z Lettland ùn z Rùssland.

Als eine vù de eltste Tekscht ìn ere sǜǜdestnische Sprooch gältet s Wastne Testament, s Neu Testamänt; es stammt uss em Johr 1686. Ìm Johr 1885 hät de Johann Hurt s bekanntest Läsebüech ùf Võro veröffentligt (Wastne Wõro keeli ABD raamat). Ab em Aafang vùm 20. Johrhundert ùn ìn de Republik Estland (gründet 1918) isch d'Sprooch vùm Standardestnisch ìn Hindergrund drängt worre, èrscht sitt Aafang 90er-Johr läbt sinni Bedüttig wìdder ùf. Hǜtt existiert au e Standardsprooch, wùù vùm Võro-Inschtitut usebildet worre-n-isch; an 26 Schüele wird s Võro underrichtet. Es gìt au e Zittig ùf Võro, d ’Uma Leht, wùù zweimool ìn de Wuche erschiint.

Rächtschribig ùn Usssprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie sinni nechste Verwandte Fìnnisch ùn Estnisch wird s Võro mìt em latinische Alphabet gschrìbe. D'Usssprooch deckt sich zùm gröschte Deil mìt derre ùf Standardestnisch, nùmme s q mìt de Usssprooch als Glottisschlaag [ʔ] ùn s y als zendralisierts i [ɨ] wiiche doodevùù ab (entgege de fìnnisch-estnische Usssprooch als [k] bzw. [y]). Zùdem chönne alli Konsonante usser j ùn q palatalisiert wèrre, was durch de Akzänt Akut kännzeichnet wird (z. B. h́, ḱ, ĺ, ń, ś, ť). Wùù sonigi Zeiche nìt chönne daargstellt wèrre, wird viilmool (esoo au bi de Zittig Uma Leht) e Apostroph dehinder gsetzt.

Underschììd zùm Estnische[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Wie ìm Fìnnische, Ungarische, vile andere uralische Sprooche ùn au ìm Türkische gìt's e Vokalharmoni, wùù ìm Estnische verschwunde-n-isch.
  • Au ìn de Morphologi gìt's Abwiichige. Soo ändet di drìtti Pèrson Singular ìm Võro ùf -s odder hät gar kei Ändig, während si ìm Estnische allewiil ùf -b ändet:
Alemannisch Estnisch Võro
er schribbt kirjutab kirotas
er gìt annab and

Esoo-n-e doppelti Vèrbkonjugation gìt's ìn de ostseefìnnische Sprooche nùmme no ìm Setukesische ùn ìm Karelische.

  • Au de Wortschatz vùm Alldaag zeigt Underschììd:
Estnisch Võro Bedüttig
punane verrev root
soe lämmi warm
õde sõssar Schwöster
uus vahtsõnõ neu
koer pini Hund
pesema mõskma wäsche
hunt susi Wolf
surema kuulma stèrbe
sõstar hõrak Johannisbèèri/Korinthe
kask kõiv Birche
nutma ikma hüle
  • Ìm Standardestnische stoht s Verneinigswort vor sinnem Vèrb, ìm Võro degege wird's aaghänkt:
Estnisch Võro Bedüttig
sa ei anna saq anna-aiq De gisch nìt
ma ei tule maq tulõ-õiq I chùmm nìt

Externi Sitte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wikipedia-logo-v2.svg D Wikipedia uff Võro

Finno-ugrischi Sproche
Ugrisch Ungarisch | Chantisch (Ostjakisch) | Mansisch (Wogulisch)
Finnopermisch Permisch Komi | Komi-Permjakisch | Udmurtisch
Wolgafinnisch Mari | Mordwinisch
Samisch Inarisamisch | Kildinsamisch | Lulesamisch | Ostsamisch | Pitesamisch | Skoltsamisch | Südsamisch | Tersamisch | Umesamisch
Ostseefinnisch Estnisch | Finnisch | Meänkieli | Ischorisch | Karelisch | Livisch | Wepsisch | Wotisch | Võro
Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Võro“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.