Ulm

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel beschreibt Ulm an dr Dona. Fir andere Bedeidonga gugg nôch Ulm (Begriffsklärong).


Wappa Deitschlandkart
Wappa vo de Stadt Ulm
Ulm
Deutschlandkarte, Position vo de Stadt Ulm hervorghobe
48.4008333333339.9872222222222478Koordinate: 48° 24′ N, 9° 59′ O
Basisdata
Dialekt: Alemannisch
Hauptvariante: Schwäbisch
Regionalvariante: Middlschwäbisch, em Ortsdoil Jungne Oschtschwäbisch [1]
Lokalvariante: Ulmisch
Bundesland: Bade-Wirttebärg
Regierongsbezirk: Dibenga
Landkroes: Stadtkreis
Heh: 478 m i. NHN
Fläch: 118,7 km²
Eiwohner: 120.925 (31. Dez. 2006)[2].
Bevelkerongsdicht: 1019 Eiwohner je km²
Boschtloetzahle: 89073–89081
Vorwahlen: 0731, 07304,
07305, 07346
Kfz-Kennzoeche: UL
Gemeindeschlüssel: 08 4 21 000
Stadtgliederung: 18 Stadtteile
Adress vo dr
Stadtverwaltong:
Marktplatz 1
89073 Ulm
Webpräsenz: www.ulm.de
Oberbürgermeister: Ivo Gönner (SPD)
Dialäkt: Schwäbisch

Ulm isch a kroisfreie Universidädschdadt an dr Dona en Bada-Wirddabärg, Deitschland, wo a weng meh als hondrdzwanzgdausad Eiwohnr hôd. D Dona isch en Ulm gleichzeidig au d Grenz zwischa Bada-Wirddaberg ond Boyra ond drennd Ulm vo Nei-Ulm. Em Ausland isch Ulm bsonders fir s Minschdr, d Kirch mid em heggschda Durm ond als där Ort, wo dr Albert Einstein auf d Wäld komma isch, bekannd.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ulm isch am zwoiazwanzigschda Juli 854 zom erschda Môl en dr Gschicht erwähnd worra, wo dr Kenig Ludwig vom Hoiliga Remischa Reich d’Kenigspfalz "Hulma" mid dem ladeinischa Satz «Actum Hulmam palatio regio in Dei nomine feliciter. Amen» ama Flägga grindad hôd, wo sällamôls bloß a baar Heisla vo schaffige Handwärgr gschdanda send. Dui Siadlong isch schnäll ooz wichtig em Reich worra: Bis ens 12. Jôhrhondert hend d’Staufer Ulm zua ma Haobtort ausbauad. Ulm isch ez a "Handelsmetropole" gwäa.
Wo nâ d’Staufer ondrganga send, isch Ulm a fruia Reichschdadt vom Kaiser worra, wo vo de Padrizier verwalded worra isch. Em 14. Jôhrhonderd send d Zinft mords ozfrieda worra ond hend em Schdadtrôôt meh mitschwätza wella. Em Erschda Schwörbriaf händ dui sogar d’Mährhoit im Rôôt kriagd. Am 30. Juni 1377 hend d Ulmer middla en dr Schdadt da Grondstoi fir’s Minschdr glaid, nôchdeam dui alt Schdadtkirch außerhalb vo dr Schdadtmauer gwäa isch: Dui Schdad, wo alloi 10 000 Aiwohner ghett hôd, hôd a Kirch fir zwanzgdaused Leit alloi mid de Spenda vo de Birgr baud. Dr Große Schwörbriaf vo 1397 hôd de Zinft meh Recht aigraimt ond isch duisell Schdadtvrfassong, wo heid noh dr Schulthess drauf schwöra muaß. Zwischa 1634 ond 1635 send in Ulm rond 5000 Leid an dr Peschd vreggd. Annà 1802/3 hôd d Freie Reichsstadt Ulm durch dà Reichsdeputationshauptschluss sai Oigestendichkoit vrlora. S ulmische Gebiat isch nâ noch Boyra komma. Em Oktober 1805 hôd bei Ulm d "Schlacht vo Ulm" stattgfunde, wo d Franzosa mid de Boyra gega d Eschterreicher gsiagt hend. 1810 isch noh dr nerdlich vo dr Dona glegene Doil gega dà Willa vo de Aiwohner nôch Wirddaberg komma. Dr Doil siadlich vo dr Dona, wo dôdrmid vo Ulm abdrennt worra isch, isch bei Boyra bliaba ond hôd sich em Lauf vo dr Zeit zu Nei-Ulm entwiggelt. En dr erschda Hälft vom 19. Jôhrhondrd isch en Ulm a großa Bundesfeschdung baut ond dr Bau vom Minschder 1890 als dr heggschde Kirchdurm auf dr Wäld abgschlossa worra. Am End vom Zwoida Wäldkriag hend d Amerikaner Ulm faschd vellich heebombt. Alloi s Minschder isch standa bliaba.
Nôch em Kriag isch z Ulm en Haufa bassiert: Zom Beischbial hend se s Donaudaal zom Induschdriegebiad gmacht ond 1955 hôd dr Otl Aicher zamma mid em Schweizr Max Bill d Hoachschul fir Gschdaldung am Kuahberg grindet.

s Ulmr Minschdr vo Nord-Weschda aus gseah

Was ma von Ulm kenna sott[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Ulm isch bekannt fir s Ulmr Minschdr, was mit seine 161,5 Medr d heggschda Kirch vo dr Weld isch.
  • A kloinere Kirch isch d Martin-Luther-Kirch z Ulm em Weschda von dr Schtadt.
  • S Ulmer Rôôthaus und s Schwörhaus
  • S ganz Fischervirddl, mit sammt em schiafa Haus

Geografisches[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ulm isch en 18 Schdadtdoil eidoilt: Ulm-Mitte, -Beefenga, -Donauschdedda, -Donaudaal, -Eggenga, -Oisenga, -Ermenga, -Eselsberg, -Gegglenga, -Gremmlfenga, -Jongna, -Lähr, -Mährenga, -Oschdschdadt, -Seeflenga (mit Hardhausa), -Ondrweilr, -Weschdschdadt ond -Wiblenga.

Nôchbrgmoinda vo Ulm send auf dr boirischa Seit vo dr Dona ond dr Illr Nei-Ulm, ond glei eschtlich drnäaba Elchenga, ond auf dr wirdabergischa Seit Illerkirchberg, Schdoig , Hiddesa, Erbach, Blaubeira, Blauschdoi, Dôraschdadt, Boimrschdedda ond Langenau, dia wo älle zom Alb-Donau-Krois gherad.

Feirdääg ond reglmäßige Vrâschdaldunga z Ulm[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Schwörwoch mit Lichdserenade, Schwörmonndaag ond em Nâbadà: Desch s "Hailait" vom Jôhr z’Ulm. S Schwörwochaend fangt mit dr Lichterserenade am Samschdig â. S oigadliche Feschd isch abr am Schwörmondag. Des isch fr älle Leit en Ulm en Feierdag (d Schialr missad bis om Zehne in d Schuul ganga). Dao vrwandlad sich an oim Dag (s isch äwwl dr vorledschde Mondig em Juli) ganz Ulm en a Feschd. Zerschd wurd a Wenga gschwätzad: Dr Birgrmoischdr häld sai draditionella Schwörrede, wo-n-r an Eid auf'd Schtadtvrfassong abloischdad, auf da großa Schwörbrief aus am Jôhr 1397. Ond nao gôhd mr zom Nâbadà, wo älle Leid (bsonders d Jonge) en dr Donau Schiffla bauad ond sich gegaseidig nass spritzad ond a Freid hend. (Ma duad d Donau vo dr Eisabâhbrigg bes en d Friedrichsau nâ bada, daoher kommt dr Nama "Nâbadà".) Nao wed vor ällem am Donauufr ond em Fischrvirddl gfeirad, abr ao en älle Boiza z Ulm. Auf em Minschdrplatz dänd d Leid bei ma Konzärd bis in d schbäd Nacht nai feira.
  • Älle vier Jôhr isch an de zwoi Sonndäg vor am Schwörmondag au noh s traditionelle Fischrschdecha.
  • s Indrnationale Donaufeschd. Dô kommad d Leid von elle Donauländr ond feirad zamma mid de Ulmr am Donauufr z Ulm ond z Nei-Ulm. Dao geids handwärgliche Sacha, Wai, a gscheids Essa ond Musig vo älle Donauländr.
  • 'S Ulmr Zeld isch a großa Vrâschdaldong en dr Ulmr Friedrichsau, bei der bekannde ond obekannde Künschdlr von iabraal aus dera Weld zoigad wa se kennad. Des gôht sechs Wocha ond fendt vo Midde Mai bis Midde Juli schdadd. Dao geids Musig, Deadr, Kabbarredd, Essa ond Drengga.

Wichtige Leid, wo vo Ulm send odr dôhanna gschaffd hend[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Von dôhanna[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Albert Einstein, an Physigger ond Nobelpreis-Trägr, wo d’Reladividädstheorie enddeggt hôd.
  • Otl Aicher, a bekannt Disainer ond an Grinder von dr Hoachschual fir Gschdaldung (HfG), die wo am Kuabärg gwea isch.
  • Dieter ond Uli Hoeneß, zwoi Mänädschr in dr deitsche Fuaßballbondesliga
  • Mike Krüger, Kabbareddischd ond Musigger, wo au im Fernnsäah aufdredda duat.
  • Hildegard Knef, Schauschbielere ond Sängre
  • Albrecht Ludwig Berblinger, dr «Schneidr vo Ulm», hôd 1811 vrsuachd iabr d’Donau z fliaga, hôd s abr wäaga wiadrige Wind ins Flissle nondergheit
  • Conrad Dietrich Magirus, Grindr vo dä freiwilliga Fuirwehr en Deitschland ond dr Ärfindr vo dä dräbara Fuirwehrloidr
  • Marie Kurz, Pazifischdin, Sozialischdin, d Frau vom Dichder Hermann Kurz ond d Muadr vo dr Schriftschdellere Isolde Kurz

Wo dôhanna gschaffad hend[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gmeinderôôt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämmesetzig vum Gmeinderot
Partäi Wahle vu 2009 Wahle vu 2004
SPD 8 Sitz 9 Sitz
CDU 10 Sitz 12 Sitz
FDP 3 Sitz 2 Sitz
Bündnis 90/Di Griene 7 Sitz 7 Sitz
Wehlervereinigunge 11 Sitz 10 Sitz
Anderi Partäie 1 Sitz
Gsamt 40 Sitz 40 Sitz
Quälle: Statisdischs Landesamt vu Bade-Württebärg

Gugg ao dô nâ[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fuaßnoda[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Intervju mit em Dialektforscher Ralf Knöbel i dä Siadweschtprässe [1]
  2. Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: Bevölkerungsstand

A baar nützliche Links[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Ulm – Sammlig vo witere Multimediadateie