Ulm

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel beschreibt Ulm an dr Dona. Fir andere Bedeidonga gugg nôch Ulm (Begriffsklärong).


Wappa Deitschlandkart
Wappa vo de Stadt Ulm
Ulm
Deutschlandkarte, Position vo de Stadt Ulm hervorghobe
48.4008333333339.9872222222222478Koordinaten: 48° 24′ N, 9° 59′ O
Basisdata
Dialekt: Alemannisch
Hauptvariante: Schwäbisch
Regionalvariante: Middlschwäbisch, em Ortsdoil Jungne Oschtschwäbisch [1]
Lokalvariante: Ulmisch
Bundesland: Bade-Wirttebärg
Regierongsbezirk: Dibenga
Landkroes: Stadtkreis
Heh: 478 m i. NHN
Fläch: 118,7 km²
Eiwohner: 120.925 (31. Dez. 2006)[2].
Bevelkerongsdicht: 1019 Eiwohner je km²
Boschtloetzahle: 89073–89081
Vorwahlen: 0731, 07304,
07305, 07346
Kfz-Kennzoeche: UL
Gemeindeschlüssel: 08 4 21 000
Stadtgliederung: 18 Stadtteile
Adress vo dr
Stadtverwaltong:
Marktplatz 1
89073 Ulm
Webpräsenz: www.ulm.de
Oberbürgermeister: Ivo Gönner (SPD)
Dialäkt: Schwäbisch

Ulm (au Olm) isch a kroisfreie Universidäadschdad an dr Dona en Bada-Wirddabärg, Deitschland, wo a weng meh als hondrdzwanzgdausad Eiwoahnr hôd. D Dona isch en Ulm gleichzeidich au d Grenz zwischa Bada-Wirddaberg ond Boyra ond drennd Ulm vo Nei-Ulm. Em Ausland isch Ulm bsonders fir s Menschdr, d Kirch mid am heggschda Krchd'rm ond als där Ort, wo dr Albert Einstein auf d Wäld ko isch, bekannd.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ulm isch am zwoiazwanzigschda Julai 854 zom erschda Môl en dr Gschicht erwäahnd worra, wo dr Keanich Luadwig vom Hoiliga Reamischa Reich d’Keanigspfalz "Hulma" mid dem ladeinischa Satz «Actum Hulmam palatio regio in Dei nomine feliciter. Amen» am a Flägga grendad hôd, wo sällamôle bloß a baar Heisla vo schaffige Handwärgr gschdanda send. Dui Siadlong isch schnäll ooz wichtig em Reich worra: Bis ens 12. Jôhrhondert hend d’ Staufer Ulm scho zômm Haubdort en ihrem Härzogduam Schwôba ausbauad ghedd. Ulm isch sällich a ächda "Handelsmetrobool" gwäa.

Wo no d’ Schdaufr ondrganga send, isch Ulm a freia Reichschdadt vom Koiser worra, wo vo de Padrizier verwaldad worra isch. Em 14. Jôhrhond'rd send d Handwerkszünfte mords ozfrieda worra ond hend em Schdadtraad meh mitschwätza wella. Nôch eddliche hardde Kempf midd e Padrizier hend dia Zempfd noch em Glôina ond Groaßa Schweerbriaf vo 1325 beziaôngsweis vo 1397 d’Mehrhaid im Raat kriagd[3]. Dr Große Ulmr Schweerbrieaf isch dôdrmidd a Ard Vr'fassich vo dr Reichsschdadd gwea, auf dia d' Ulmr bis heid goddsallmächdich schdolz send. Bis heid muas dr Birgrmaischdr jeds Jôhr aufs Neie an Eid drauf aaleaga ond schwera, dass r Älle Leid "ein gemeiner Mann" isch, also älle gleich behandlad.

Kr'z vor am Großa Schweerbriaf hend d Ulmer am 30. Juana 1377 middla en dr Schdadt da Grondschoi fir ihr Menschdr glaid, nôchdeam dui alt Schdadtkirch außerhalb vo dr Schdadtmauer gwäa isch, was vor ällam bei Belaagricha abr au sondschd arg ôbragdisch war. Ulm war dômôls so reich, dass es als Schdad, wo sällamôl grad amôle ôm de 10 000 Aiwohner ghett hôd, a Kirch fir zwanzgdausad Leit planad hot. Koi Frschd, Koi Bischoff ond koi Kaisr odr Keanich hend drfir zald, noi, säll modds Drômm vo Kirch isch ganz alloi mid de Spenda vo de Birgr bauad worra. Gleichzeidich hodd Ulm noch Nirnberg s zwoidgreaschde Territorium vo älle Reichsschdädd em Hailiga Reamischa Reich ghed. Zmaischde drvo hodd Ulm iabrigens edd durch Griag ond Händl, sondrn durch Dausch, Schuldvrschreibônga ond Kaufa griagd. 1501 Hodd dr Kaisr Maximilian I. bei dr Neiordnich vo saine Reichskrôis Ulm sogar zôm "Haubd" (also zur Haubdschdadd) vo ganz Schwôba gmacht. An Tiddl dean Ulm enoffiziell scho seid dr Zeid vo de Schdaufr ghedd hodd.

Laidr hend dia guade Zeida edd ewig g'halda. Midd dr Endeggich vo Amerigga hend sich zerschd dia Handelsschdream, ond noch au s'Gäld an da Adlandigg vrschoba. Zu ällam Iabrfluss send Ulmr 1531 au no Prodeschdandisch worra ond hend bei der Gläagaheidd au glei ihr ganz Menschdr ond au faschd älle andre Kircha en am Bldr'schdurm ausgraimd. Bloos a ganz gloinr Doil vo de Konschdwärg dia ammôle dô warad isch sällamôl iabrigbliaba. Au am Kaisr Karl V. hodds garedd basst, dass oinra vo saine wichdigschde Reichsschdädt evangelisch worra isch. Als d'Ulmr sich dann au no als firende Pardei em Schmalkaldischa Kriag geaga an gschdelld hend hodd d Ulmr dodraufna en saim hailiga Zôra 1548 bsuachd (ma gheed au saga hoimgsuachd), mächdig aagschdrôfd, da Großa Schweerbriaf aikassierd, de Patrizier wiadr d'Mehrhaid em Raad gea ond au glei no sämbdliche Zenft aufgleasad (ledschdre sen nooch dr Abdanggong vom Karl 1557 zwar wiadr grendad worra, abr zom saga hend se en dr Schdad nix me ghedd). Wrglich schlemm ischs abbr erschd em Dreißigjähriga Kriag worra. Zwischa 1634 ond 1635 send in Ulm rond 5000 Leid an dr Peschd vreggd. Au auf am Ulmr Land hodds edd goad ausgsea. Ganze Landschdrich warad menschaleer ond en v'lle vormôls wuaslige Ordschafda vom Reichsschdäddischa Terridoriom war am End vom Kriag Kois meh am Leaba. Drodzdeam hemmr midda em Kriag 1641 as äldaschde schdäddische Theadr vo ganz Deitschland grendad.

Wrglich aufwärds ganga isch's nooch sällam frchdrlicha Kriag abr midd Ulm drodzdeam edd. 1704 hend d' Bayra ond Franzoßa d'Schdadd em Schbanischa Ärbfolgegriag fr a krza Zeid bsedzd ond dôdrbei vo dr Schdad ond de B'rg'r so vl Geld erbressd, dass am End vom aischdmals riasiga Reichduam vo dr Schdadd nix meh do war. So schlemm war d'Lag, dass ma sogar eddliche Flägga sambd de Leid an andre Härschafda hodd vrkaufa missa. Annà 1802/3 hôd no d Freia Reichsschdadt Ulm durch da Reichsdeputationshauptschluss sai jahrhondrdealda Oigestendichkoit vrlora. S ulmische Gebiat isch zerschd amôle na noch Boyra komma ond Ulm isch en Aaleanich an sain alda Tidl zur Haubdschdadt vom neia Regierongsbezirg "Bayerisch-Schwôba" worra (erschd nochdeam Ulm an Wrddabärg komma isch, isch säll Augschburg worra). Em Oktober 1805 hôd bei Ulm d "Schlacht vo Ulm" stattgfunde, wo d Franzosa mid de Boyra gega d Eschterreicher gsiagt hend. 1810 isch noh dr nerdlich vo dr Dona glegene Doil vo dr eahemaliga Reichsschdadt gega dà Willa vo de Aiwohner nôch Wirddaberg komma. Dr Doil siadlich vo dr Dona, wo dôdrmid vo Ulm abdrennt worra isch, isch bei Boyra bliaba ond hôd sich em Lauf vo dr Zeit zur Schdadd ond am Landkrois Nei-Ulm entwiggelt. Em 19. Jôhrhondrd isch en Ulm a großa Bundesfeschdung baut worra. Oine vo de greaschde Feschdôngsalaaga vo Eiropa. Au am Menschdr hodd ma noch ra Ondrbrächong seid dr Reformatio wiadr weidrbauad. Dr Bau isch 1890 als Kr'ch midd am heggschde Kirchdurm auf dr Wäld abgschlossa worra. Endlich isch's wiadr aufwärdds ganga midd dr Schdadd ond's hodd vo gluage Khepf, Ärfendr ond guade Kaufleid en Ulm bloß so gwemmlad. So hodd dr Ernst Gustav Leube en de 1830er Jôhr als erschdr seid dr Antige wiadr richdigga Zemend härgschdelld ond isch midd dem Produggd ond saine Schdoibrig reich worra. 1879 isch dr Albert Einstein en Ulm auf d'Wäld komma. 1873 hodd Conrad Dietrich Magirus Magirus die Ulmer Loidr fr d Feirwehr erfonda ond dodrmidd da Grondschdoi vr d'Magiruswerge gleagt. Dr Karl Kässbohrer, a Nochfahre von am alda Ulmr Fischr- ond Schiffrgschlecht, hodd da erschda Omnibus endwigglad ond 1922 da erschda Laschdwagaahengr midd Gommiroifa. Dia von am grendada F'rma hodd schbäadr au no da Kuaglglagrda Dräahkranz (1929), da Gelenkomnibus ond da Pistenbully (1967) endwigglad.

Gleichzeidig war Ulm em 19. ond fria 20. Jôhrhondrd wäaga dr Bondesfeschdông a wichdiga Garnisionsschdadt en där emmr mehrere Dausad Soldada aus ganz Deitschland schdadsioniert warad - Ebbas was de an sich weanig kriagrische ond emmr no reichsschdäddisch-tollrand präagde Ulmr garedd gfalla hodd.

Nachdeam scho dr Erschde Wäldkriag vl vom Aufschwong vom 19. Jôhrhondrd wäggno hodd, ischs frd Schdad drnoch faschd bloos no abwärds ganga. So wondrds edd, dass Ulm scho sähr fria a Hochburg vo de Nazis worra isch ond ma auf am Obra Kuaberg scho em Novembr 1933 a Konzendradionslaagr fr 600 Leid en dr Alda Feschdong eigrichdad hodd. Edd älle Ulmr warad fr d' Nazis. So send dr Hans ond d' Sophie Scholl, Midgliadr vo dr Wiadrschdandsgruppe vo dr Weißa Rose aus Ulm komma. Leidr hodds vo solche Leid au en Ulm vl zweanig gea.

Au vr d'Schdad sälbr isch d'Sach edd guad ausganga. Am End vom Zwoida Wäldkriag hend d Amerikaner Ulm faschd vellich heebombt. Alloi s Menschder ond a ganz weanige alde Heisr ond Gassa send standa bliaba. Älls andre war he.

Nôch em Kriag isch z Ulm en Haufa auf oimol bassiert: Zom Beischbial hend se s Donaudaal zom Induschdriegebiad gmacht ond 1955 hôd dr Otl Aicher zamma mid em Schweizr Max Bill d Hoachschul fir Gschdaldung am Kuahberg grindet. Leidr isch dia 1968 scho wiadr schlossa worra, weil sich d'Leidong mid am Land ond dr Schdadd ed iabr d'Finanza ond d'Organisatio vom Lährbetriab einiga konnd.

1981 isch noch d'Universidäd grendad worra, ond hod vieale kluage Kepf nach Ulm zoga.

Au sondschd isch Ulm noch am Zwoida Wäldkriag mächdig gwachsa ond hodd heid faschd 120.000 Eiwohnr (Schdand: 31.12.2013)

s Ulmr Minschdr vo Nord-Weschda aus gseah

Was ma von Ulm kenna sott[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Ulm isch bekannt fir s Ulmr Minschdr, was mit seine 161,5 Medr d heggschda Kirch vo dr Weld isch.
  • A kloinere Kirch isch d Martin-Luther-Kirch z Ulm em Weschda von dr Schtadt.
  • S Ulmer Rôôthaus und s Schwörhaus
  • S ganz Fischervirddl, mit sammt em schiafa Haus
  • D Bondesfeschdong, Oina vo de greaschde Feschdonga von Eiropa
  • S Ulmr Zuggrbrood, a ganz bsondra Schbedzialidäd midd Marsalla-Wai, Rosawassr ond Anis
  • D Ulmr Schachdla, eigadlich hoißad säll dia Zilla ond send frianr bis nach Budabeschd ond no weidr d'Dona nagfahra
  • Da Schwermeedich, Dr hegschde Ulmr Feirdaag an deam dia Ulmr jeades Johr an am Mondag Ende Julai ihr iabr 600 Johr alda Verfassong feirad ond an deam au
  • S Nabada, a Ard Faschengsomzuag mid hondrde vo Bood auf dr Dona schdaddfendad.
  • D Lichdrserednaad auf dr Donau, am Samschdich Obad vor am Schwermeedich
  • S Ulmr Museôm en deam ma edd bloß da Leawamensch a bald 40.000 Jôhr alda Figur aus Elfaboi, sondrn au d Rommlfigura aguga ka, dia oim zoigad, wia d'Ulmr en dr schbäda Reichsschdadzeid aghäasad gwea send
  • D Sammlong Weishaupt, Oine vo de wichdigschde Privade Sammlonga vo modärnr Konschd en Deitschland
  • Da Delfeabronna beim Menschdr
  • S Museom fr Broodkultur
  • S Donauschwäabische Zendraalmuseom
  • D Universidäad ond ihr Freiluftkonschdpark
  • Da Bodanischa Garda
  • Da Platz auf dr Schdadmaur, wo dr Schneidr von Ulm midd saim Gloidfliagr gschdardat isch
  • Da Metzgrturm, Ulms Version vom Schiafa Turm vo Pisa
  • D Kirch ond da Bibliothekssaal vom Gloschdr Wiablenga
  • Da Gloschdrhof en Seaflanga
  • S HFG Museum ond d KZ Gedengschdädde auf am Obra Kuahberg

Geografisches[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ulm isch en 18 Schdadtdoil eidoilt: Ulm-Mitte, -Beefenga, -Donauschdedda, -Donaudaal, -Eggenga, -Oisenga, -Ermenga, -Eselsberg, -Gegglenga, -Gremmlfenga, -Jongna, -Lähr, -Mährenga, -Oschdschdadt, -Seeflenga (mit Hardhausa), -Ondrweilr, -Weschdschdadt ond -Wiblenga.

Nôchbrgmoinda vo Ulm send auf dr boirischa Seit vo dr Dona ond dr Illr Nei-Ulm, ond glei eschtlich drnäaba Elchenga, ond auf dr wirdabergischa Seit Illerkirchberg, Schdoig , Hiddesa, Erbach, Blaubeira, Blauschdoi, Dôraschdadt, Boimrschdedda ond Langenau, dia wo älle zom Alb-Donau-Krois gherad.

Feirdääg ond reglmäßige Vrâschdaldunga z Ulm[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Schwörwoch mit Lichdserenade, Schwörmonndaag(auch: Schwermeedich) ond em Nâbadà: Desch s "Hailait" vom Jôhr z’Ulm. S Schwörwochaend fangt mit dr Lichterserenade am Samschdig â. S oigadliche Feschd isch abr am Schwörmondag. Des isch fr älle Leit en Ulm en Feierdag (d Schialr missad bis om Zehne in d Schuul ganga). Dao vrwandlad sich an oim Dag (s isch äwwl dr vorledschde Mondig em Juli) ganz Ulm en a Feschd. Zerschd wurd a Wenga gschwätzad: Dr Birgrmoischdr häld sai draditionella Schwörrede, wo-n-r an Eid auf'd Schtadtvrfassong abloischdad, auf da großa Schwörbrief aus am Jôhr 1397. Ond nao gôhd mr zom Nâbadà, wo älle Leid (bsonders d Jonge) en dr Donau Schiffla bauad ond sich gegaseidig nass spritzad ond a Freid hend. (Ma duad d Donau vo dr Eisabâhbrigg bes en d Friedrichsau nâ bada, daoher kommt dr Nama "Nâbadà".) Nao wed vor ällem am Donauufr ond em Fischrvirddl gfeirad, abr ao en älle Boiza z Ulm. Auf em Minschdrplatz dänd d Leid bei ma Konzärd bis in d schbäd Nacht nai feira.
  • Älle vier Jôhr isch an de zwoi Sonndäg vor am Schwörmondag au noh s traditionelle Fischrschdecha.
  • s Indrnationale Donaufeschd. Dô kommad d Leid von elle Donauländr ond feirad zamma mid de Ulmr am Donauufr z Ulm ond z Nei-Ulm. Dao geids handwärgliche Sacha, Wai, a gscheids Essa ond Musig vo älle Donauländr.
  • 'S Ulmr Zeld isch a großa Vrâschdaldong en dr Ulmr Friedrichsau, bei der bekannde ond obekannde Künschdlr von iabraal aus dera Weld zoigad wa se kennad. Des gôht sechs Wocha ond fendt vo Midde Mai bis Midde Juli schdadd. Dao geids Musig, Deadr, Kabbarredd, Essa ond Drengga.

Wichtige Leid, wo vo Ulm send odr dôhanna gschaffd hend[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Von dôhanna[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Albert Einstein, an Physigger ond Nobelpreis-Trägr, wo d’Reladividädstheorie enddeggt hôd.
  • Otl Aicher, a bekannt Disainer ond an Grinder von dr Hoachschual fir Gschdaldung (HfG), die wo am Kuabärg gwea isch.
  • Dieter ond Uli Hoeneß, zwoi Mänädschr in dr deitsche Fuaßballbondesliga
  • Mike Krüger, Kabbareddischd ond Musigger, wo au im Fernnsäah aufdredda duat.
  • Hildegard Knef, Schauschbielere ond Sängre
  • Albrecht Ludwig Berblinger, dr «Schneidr vo Ulm», hôd 1811 vrsuachd iabr d’Donau z fliaga, hôd s abr wäaga wiadrige Wind ins Flissle nondergheit
  • Conrad Dietrich Magirus, Grindr vo dä freiwilliga Fuirwehr en Deitschland ond dr Ärfindr vo dä dräbara Fuirwehrloidr
  • Marie Kurz, Pazifischdin, Sozialischdin, d Frau vom Dichder Hermann Kurz ond d Muadr vo dr Schriftschdellere Isolde Kurz

Wo dôhanna gschaffad hend[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gmeinderôôt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämmesetzig vum Gmeinderot
Partäi Wahle vu 2009 Wahle vu 2004
SPD 8 Sitz 9 Sitz
CDU 10 Sitz 12 Sitz
FDP 3 Sitz 2 Sitz
Bündnis 90/Di Griene 7 Sitz 7 Sitz
Wehlervereinigunge 11 Sitz 10 Sitz
Anderi Partäie 1 Sitz
Gsamt 40 Sitz 40 Sitz
Quälle: Statisdischs Landesamt vu Bade-Württebärg

Gugg ao dô nâ[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fuaßnoda[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Intervju mit em Dialektforscher Ralf Knöbel i dä Siadweschtprässe [1]
  2. Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: Bevölkerungsstand
  3. Däggschd ond Erleidricha zôm Großa Schwerbriaf vo 1397: http://www.ulm.de/sixcms/media.php/29/VVB-1-2-1.pdf ; http://ulm.de/sixcms/media.php/29/VVB-1-2-2.pdf , Stand: 19.02.2015.

A baar nützliche Links[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Ulm – Sammlig vo witere Multimediadateie