Ulm
 |
Dä Artikel beschrybt Ulm an dr Donau. Für anderi Bedytige lueg Ulm (Begriffsklärung). |
| Wappa | Deitschlandkart | |
|---|---|---|
 |
|
|
| Basisdata | ||
| Dialekt: | Alemannisch | |
| Hauptvariante: | Schwäbisch | |
| Regionalvariante: | Mittlschwäbisch, im Ortsdail Jungne Oschtschwäbisch [1] | |
| Lokalvariante: | Ulmisch | |
| Bundesland: | Baden-Württemberg | |
| Regierongsbezirk: | Tibinga | |
| Landkroes: | Stadtkreis | |
| Heh: | 478 m ü. NN | |
| Fläch: | 118,7 km² | |
| Eiwohner: | 120.925 (31. Dez. 2006)[2] | |
| Bevelkerongsdicht: | 1019 Eiwohner je km² | |
| Boschtloetzahle: | 89073–89081 | |
| Vorwahlen: | 0731, 07304, 07305, 07346 |
|
| Kfz-Kennzoeche: | UL | |
| Gemeindeschlüssel: | 08 4 21 000 | |
| LOCODE: | DE ULM | |
| Stadtgliederung: | 18 Stadtteile | |
| Adress vo dr Stadtverwaltong: |
Marktplatz 1 89073 Ulm |
|
| Webpräsenz: | ||
| Oberbürgermeister: | Ivo Gönner (SPD) | |
| Dialäkt: Schwäbisch |
Ulm isch a kroisfroie Universidädschdad an dr Dôna in Bada-Wirddaberg, Daitschlond, wo a weng meh als hondrdzwanz'gdausad Eiwohnr hodd. D'Dôna isch en Ulm gloichzoidig au d'Grenz zwischa Bada-Wirddaberg ônd Boyra ônd drennd Ulm vo Nei-Ulm. Im Ausland isch Ulm bsonders fir’s Minschdr, d’Kirch mit’em hechschda Durm ond als G’burtsort vom Albrd Oischdoi bekannd.
Inhaltsverzeichnis |
Gschicht [ändere]
Ulm isch am zwoiazwanzigschda Juli 854 zom erschda Mol in dr Gschicht erwähnd worra, wo es dr Kenig Ludwig vom Hoiliga Remischa Roich d’Kenigsfalds Hulma mit’em ladoinischa Sadz «Actum Hulmam palatio regio in Dei nomine feliciter. Amen.» do grindad häd, wo sällamols bloß a baar Haisles vo schaffiga Handwärgern gschdanda sänt. Dui Siadlung isch schnäll ooz wichtig im Roich worra: bis ins 12. Johrhondert bauad d’Staufer Ulm zu rem Haupdord von denna aus. Ulm isch ez an Handelsmedrobole.
Wo d’Staufer ondaganga sänd, isch Ulm a froia Roichsstad des Koisers worra, wo von Padriziern verwalded worra isch. Im 14. Johrhonderd sänt d’Zinft morz ohzfrieda worra ond hänt meh Mitbschdimmingsrächt im Schdadraad haba wella. Im Ärschdn Schwörbriaf händ dui sogar d’Mährhait im Raad kriegd. Am 30. Juni 1377 hänt Ulmer im Schdadzentrum d’Grondstoi fir’s Minschdr glaid: d’Schdad, wo alloi 10 000 Aiwohner khet hät, hät an Kirch für 20 000 Leit, alloi vo d’Spenda vo d’Birga baud. D’Großa Schwörbriaf von 1397 raimt d’Zinft meh Recht ai ond isch d’Schdadverfassung wo hait no d’r Birgermaischdr drauf schwöra dohd. Zwischa 1634 ond 1635 vereggad in Ulm rond 5000 Leid an dr Peschd. Annä 1802/3 hät d Freie Reichsstadt Ulm durch dä Reichsdeputationshauptschluss se Aigeständigkait verlorä. S ulmische Gebiät isch no zo Bayern kommä. Em Oktober 1805 hätt bei Ulm d Schlacht vo Ulm stattgfunde wo d Franzose met de Bayern gegä d Eschterreicher gsiagt hend. 1810 isch no dä nerdlich vo dä Donnä glegenä Dail gegad d’Willa von d’Aiwohner zo Wirddaberg kommä. De Dail siadlich vo de Donnä wo dodamit vo Ulm abdrennt worrä isch, isch bei Bayern blibbä ond het sich im Lauf vo dä Zeit zo Nei-Ulm endwickelt. In dr ärschdn Hälft vom 19. Johrhonderd isch i Ulm a groß Bundesfeschdung baut ond dä Bau vom Minschder 1890 als’en hechschda Kirchturm auf dera Weld abgschlossä worrä. Am End vom Zwoida Weldkriag dänd d’Ammerigaaner Ulm faschd gombledd hé bomba. Alloi s’Minschder bloibd standa.
Nach’em Kriag bassierd a Meng in Ulm: zom Boischbiel machad se’s Donaudaal zom Induschdriegebiet und 1955 grindad Otl Aicher ond dr Schwoizr Max Bill d’Hoachschul fir Gschdaldung am Kuaberg.
Was ma von Ulm kenna sott [ändere]
Ulm isch bekannt fir's Ulmr Mynschdr, was mit seine 161,5 Metr d'hechschda Kirch von d'r Weld isch.
Geografisches [ändere]
Ulm isch en 18 Schdadtdoil eidoilt: Ulm-Mitte, -Beefenga, -Donauschdedda, -Donaudaal, -Eggenga, -Oinsenga, -Ermenga, -Eselsberg, -Gegglenga, -Gremmlfenga, -Jongna, -Lähr, -Mährenga, -Oschdschdadt, -Seeflenga (mit Hardhausa), -Ondrweilr, -Weschdschdadt ond -Wiblenga.
Nôchbrgmoinda von Ulm send auf dr boirischa Soide von dr Dona ond dr Illr Nei-Ulm, ond glei eschtlich drnäba Elchenga, ond auf dr wirdabergischa Seide Illerkirchberg, Schdoig , Hiddesa, Erbach, Blaubeira, Blauschdoi, Dôraschdadt, Boimrschdedda ond Langenau, dia wo älle zom Alb-Donau-Krois gherad.
Fairdääg ond räglmäßig Väranschdaldunga z’Ulm [ändere]
- Schwörwoch mit Lichterserenade, Schwörmonndaag ond ’em Nabada: Däsch 's Hailait vom Johr z’Ulm. 'S Schwörwochaend fangt mit dr Lichterserenade am Samschdag ah. 'S oigadliche Feschd isch abr am Schwörmondag. Des isch fr elle Ulmrinna ond Ulmr a Feierdag (d’Schiiler missad bis om Zähne zur Schuul ganga). Dao v'rwandlad sich an oem Dag ('s isch ewl dr vorledschde Mondag em Juli) ganz Ulm in an Feschd. Z'erschd wed a Wenga gschwätzad: Dr Birgrmoeschdr häld d'draditionella Schwörrede, wo er an Eid auf'd Schtadtvrfassong abloeschtad, auf da großa Schwörbrief aus am Johr 1397. Ond nao god ma zom Nabada, wo elle Leid (bsonders d’Jonge) en dr Donau Schiffla bauad ond sich gegaseidig nass machad ond a Freid hend. (Ma duad d'Donau vo dr Oisabohnbrigg bes en'd Friedrichsau na bada, daoher kommt dr Name Nabada.) Nao wed vor ellem am Donauufr ond em Fischrviertl gfeirad, abr ao en elle Kneipa en Ulm. Auf ’em Minschdrbladds dänd d’Leid bei rem Konzärd bis in ’d schbäd Nacht nai faira.
- Älle vier Johr isch an de zwoi Sonndäg vor am Schwörmondag au no's draditionelle Fischrschtecha, 's nägschde isch däs Johr.
- 's Indrnationale Donaufeschd. Do kommad d’Leid von elle Donauländr ond fairad zamma mid de Ulmr am Donauufr von Ulm ond Nei-Ulm. Dao geids handwärgliche Sacha, Wai, gschoids Essa, ond Musig von elle Donauländr.
- 'S Ulmr Zeld isch a großa Verahschdaldong en dr Ulmr Friedrichsau, bei der bekannde ond ohbekannde Künschdlr von ibrahl aus dera Weld zoigad wa se kennad. Des god sechs Wocha ond fendt von Midde Mai bis Midde Juli schdadd. Dao geids Musig, Deadr, Kabbarredd, Essa ond Dränga.
Wichtig Leid, wo von z’Ulm sänd ond dui, wo dahanna schaffd händ [ändere]
Von dahanna [ändere]
- Albert Einstein, an Fysigger ond Nobel-Prois-Drägr, wo d’Räladividädsdäorie änddäggt hätt.
- Otl Aicher, a bekannt Disainer ond an Grinder von dr Hoachschual fir Gschdaldung (HfG), die wo am Kuabärg gwea isch.
- Dieter ond Uli Hoeneß, zwoi Mänädschr in dr daitsche Fuaßballbondesliiga
- Mike Krüger, Kabbareddischd ond Musigger, wo au im Förnnsä aufdreda doot.
- Hildegard Knef, Schauschbielerin ond Sängrin
- Albrecht Ludwig Berblinger, dr «Schnoidr von z’Ulm», hätt 1811 versuachad iebr d’Donau zom fliaga, hätts abr wägad wiadrig Wind ins Flissle nonderkhait
- Conrad Dietrich Magirus, Grindr vo dä froiwillig Faiarwäär in Daitschlond ond dr Ärfindr vo dä dräbare Faiarwäärlaidr
- Marie Kurz, Pazifischdin, Sozialischdin, d Frau vom Dichder Hermann Kurz ond d Mueder vo dr Schriftschdellere Isolde Kurz
Wo dahanna gschaffad händ [ändere]
- Hans und Sophie Scholl, zwoi Widrschdondkämpfr im Nazionaalsoziaalismus
- Max Bill, a Schwoizr Disainer, wo dahanna Reggdoor ond Grindr von dr Hoachschul fiar Gschdaldung (HfG) gwea isch.
- Herbert von Karajan, an eestroichischr Dirigänd ond Kabellmoischdr im Deadr z’Ulm.
- Graf Ferdinand von Zeppelin, Ärfändr vom örschda Luffdschiff, isch von z’Konschdanz gwea, hätt abr au z’Ulm schaffd.
Gmeinderot [ändere]
|
||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||
Lueg no [ändere]
Fuassnotä [ändere]
- ↑ Intervju mit em Dialektforscher Ralf Knöbel i dä Siadweschtprässe [1]
- ↑ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: Bevölkerungsstand
A baar nützliche Links [ändere]
Allmänd (Commons): Ulm – Sammlig vo witere Multimediadateie- Offiziella Indrnetpräsenz vo dr Schdadt
- Offiziella Website zum Indrnationala Donaufeschd in Ulm ond Nei-Ulm
- Offiziella Website zum Ulmr Zeld
- Tourismus in Ulm ond Nei-Ulm (offiziella Seite)
- Schdadtjubiläum 1150 Jahre Ulm (2004)
- Frag den Spatz (mit Stadtasichta und Panorama)
- Deserteurdenkmal
