Schweizerdeutsch in Wisconsin

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Jodler z New Glarus im Joor 1922...
...un im Joor 2004

De US-Staat Wisconsin im Mittlere Weschte vo de USA isch vo 1845 bis in d 1950er, eis vo de Hauptywanderigsziil vo Schwiizer in de USA gsi. Durch verschidni Faktore het sich de Schwyzerdütsch Dialäkt z Wisconsin über mehreri Generatione chönne halte.

D Ywandrer uss de Schwiiz hen sich vorallem uff de Chreis Green County im Südweschte vo Wisconsin konzentriert. Dört bsunders im Dorf New Glarus un im Sitz vo de Chreisverwaltig, Monroc. Im Norde vo Green County sin 1954 bis zumene Drittel vo de Lüt schwiizer Abstammig gsi. Dörte hen si vorallem in de Landwirtschaft un bsunders in de Chääserei gschafft.

In synrer Untersuechig vo 1973 het de Brian Lewis kei Mensche unter 45 gfunde, wo no flüssig Schwyzerdütsch gschwätz hen. Mer cha also devo ussgoo dass d Sprooch dörte hüt fascht ussgstorbe isch.

Lag vo Green County z Wisconsin

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wisconsin isch e beliebts Ywanderigsziil für Dütschsproochigi gsi. Für 1900 wird gschätzt das öbe e Drittel vo de Bevölcherig vo Wisconsin Dütsch gsproche het. D Mehrheit devo isch vo Dütschland gsi, aber d Schwiizer hen defür gschlosse in eigni Ortschafte gsiidlet, vorallem z Green County. Scho 1845 isch de Ort New Glarus vo 118 Usswandrer ussem Kanton Glarus gründet worde. Bis 1860 isch d Bevölcherig uff 960 Mensche aagwaggse. Bis de, un in de 1880 no emool, sin die Emigrante vorallem Glarner gsi, aber spööter het's au vili Bärner debi gha un chlyneri Gruppe uss andri Deil vo de Schwiiz. Einewäg sin d Glarner in de Mehrzaal blybe, un d Grundlag vum Dialäkt vo New Glarus isch d Mundart vum Glarner Hinterland gsi. De Dialäkt vum Glarner Mittelland un vo Bärn het kei grosse Yfluss gha.

Am Aafang het s Änglisch no kei grossi Roll im Alltag gspiilt. Es isch numme im Umgang mit Fremde, un in de Schuel bruucht worde. Im Alltag isch Alemannisch gschwätzt worde un warschynts hen di meischte Lüt wenigschtens e weng Hochdütsch chönne. Um d Joorhundertwendi wird berichtet dass e dreifachi Diglossi gherscht het: Änglisch isch mit nit-Schwiizer bruucht worde, un isch eini vo de Sprooche in de Schuel gsi, Hochdütsch isch in de Chilche, Zitige un de Schuel verwändet worde, un Schwyzerdütsch als Umgangssprooch unter de Schwiizer. Uss dere Zit stammt des Zitat:

the people of the village, and also of the surrounding county, among themselves speak the German-Swiss dialect almost exclusively, just as it is spoken in Switzerland. All school and town meetings, and all legal and other business, unless transacted in writing, are of necessity conducted in this language. Many of those who were born here require an interpreter when called upon to testify as witnesses in the courts[1].“

Übersetzig:

„D Lüt ussem Dorf, un au ussem Chreis, schwätze mitenand fascht numme de Schwyzerdütsche Dialäkt, gnau wienner in de Schwyz gschwätzt wird. Alli Versammlige in de Schuel un vo de Gmein, un alli rechtlichli un gschäftlichi Sache, usser si sin schriftlich, werde uss Notwändigkeit in dere Sprooch gmacht. Vili wo doo uff d Wält cho sin, bruuche en Übersetzer, wenn si als Züüge vor Gericht ussage sölle.“

Bis öbe 1900 isch die sproochlichi Situation stabil blybe, deno het s Änglisch zerscht s Hochdütsch verdrängt (1914 in de Schuel, 1921 isch di letschti dütschi Zitig erschiene un 1950 schliessli in de Chilch). Als Alltagssprooch het sich s Schwyzerdütsch lenger ghalte, isch aber schliessli au vum Änglische verdrängt worde.

De Brian Lewis schrybt scho 1973, das es ihm nit mögli gsi isch, Lüt z finde wo nooch 1929 uff d Wält cho sin, un wo no flüssig Alemannisch gschwätzt hen. Vo syne Informante het fascht niemer d Sprooch mit em Ehepartner gschwätzt; trotz das zwei Drittel vo de Ehepartner si au gschwätzt hen. Wäge däm goot er im Joor 1973 devo uss dass „es kei Zwyfel cha gee, dass s Schyzerdütsch in 20 Joor fascht völlig verschwunde sy wird, usser in de Sprooch vo e paar Neuakömmling uss de Schwyz“[2]. Mer cha also devo ussgoo das es hüt z Wisconsin numme no ganz wenigi Sprecher vum Alemannisch git.

Schwyzerdütsch as Umgangssproch gits im Green County nümme. Aber die Tradition vom Jodle, Singe, Alphornblose, Fahneschwinge und so wird um der erscht Auguscht in New Glarus jedes Johr no chreftig wytergfüehrt. Un sy singe no uff Schwyzerdütsch, so guet wie sy's chönne usspräche ab em Noteblatt.

Wortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Yfluss vum änglische Wortschatz zeigt sich vorallem in thematischi Berych, wo d Lüt uss de Schwiiz nit kennt hen. Bsunders Ussdrügg uss de Landwirtschaft sin übernoo worde. Scho allei s Konzept vunere Farm, wo vumene Farmer oder emene Ränter (ängl. renter – Pächter) bearbeitet worde isch, isch für d Glarner völlig neu gsi. De Bode het miesse mit de Häre (ängl. harrow) wo vumene Thräkter zoge worde isch, bearbeitet werde, was zue de Tschoors (ängl. chores – Uffgabe) ghört het. Versorgt worde isch de Thräkter im Scheed (ängl. shed – Schopf). Aapflanzt het mer d Khrap (ängl. crop – Frucht). Näbem bekannte Rogge, Geerschte un Wäize het mer au Chore aabaut, des het aber s glych wie s änglisch corn bedütet, also Mais. Glagert worde isch d Ernte in de Greeneri oder im Säilo (ängl. grainery, silo). D Glarner hen wie in de Heimet Häi oder Häu gmacht, wo beelt worde isch (ängl. to bale). Im Huus, wo vilycht e Looghuus (ängl. log-cabin - Blockhuus) gsi isch, het mer e Sink (ängl. sink - Spülbecke) un dernäbe e Khäunter (ängl. counter - Chucheablag) gha.

Mangmool sin änglischi Wörter mit Ussdrügg ussem Schwyzerdütsche kombiniert worde. Des isch bim Tschuutùbak (ängl. chewing tobacco) un de Öpfelphäi (ängl. pieWaie) de Fall. De Skunk, wo mer bis de nit kennt het, het de Name Stinkchatz übercho. Un wenn öber devo aagspritzt worde isch, no het er stinkchätzelet.

Mangmool sin glarner Wörter au durch änglischi ersetzt worde. Statt emene Mùni un eme Zuu, het mer jetz e Bùll un e Fäns gha. Mer het z Wisconsin au kei Pfnüsel mee gha, sundern e Chalt, gnau wie d Anglophone wo „a cold“ gha hen. Un näbe de Zündhölzli, em Äimer un em Stuel het mer au Mätschi, e Pheel un e Tscheer gha (ängl. matches, pail un chair).

Die änglische Wörter sin verschidni Gschlechter zuegordnet worde. Bi Wörter wo e natürlichs Gschlecht hen, het mer des gnoo: de Bùll un de Neffju. Bi andri Wörter het mer s Gschlecht vumene Glarnerdütsche Wort, wo d glychi oder e äänlichi Bedütig gha het gnoo: d Reelrood un de Fäns (d Ysebaan un de Zuun; vo ängl. railroad un fence). Wenn d Ändig vumene änglische Wort äänlich wie die vumene Erbwort gsi isch, no het mer so s Gschlecht zueteilt: de Thräkter un d Greeneri. Bi andri Wörter cha mer nit säge, wie s Gschlecht zuegordnet worde isch: Suut isch wiiblich, Kheek un Nekthäi sin neuter.

Phonologi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Luutsystem vum Schwyzerdütsch vo Wisconsin isch praktisch identisch mit däm vum Glarner Dialäkt in de Schwiiz. Es het di typischi Unterscheidig vo Lang- un Churzvokal, vo gschlossene un offene Vokal, un vo Fortis un Lenis Konsonante. Wie de Glarner Dialäkt in de Schwiiz sin eifachi un geminierti /mnl/ unterschide worde. Durch de Yfluss vo änglischi Lehnwörter het es au behuuchti /pʰ tʰ kʰ/ un e retroflexs /ɻ/ gee. Wie im Glarnerdütsche het /l/ e velarisierte Allophon [ɫ] gha, was im Änglische au so isch.

  Bilabial Labio-
dental
Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar Glottal
Verschlussluut p     t       k    
Affrikat   pf t͡s   kx  
Nasal m     n       ŋ  
Vibrant     r        
Frikativ   f   s   ʃ   x  ɣ̊ h
Approximant   ʋ ɻ   j    
Lateraler Approximant     l          
Vorne-uugrundet Vorne-grundet Hinte
Gschlosse i u
fascht-gschlosse ɪ ɪː ʏ ʏː ʊ ʊː
Mittel e ø øː o
Offe æ æː ɒ ɒː

Diphthong: /æɪ æʏ æʊ ɪə ʏə ʊə/.

In änglischi Lehnwörter sin au /ɜ/ un /ɔ/ vorcho („Fernis“ un „Lon“, vo ängl. furnace un lawn). De Yfluss vum Änglische het sich vorallem bi änglischi Lehnwörter zeigt. In so Wörter hen d New Glarner vilmool änglischi Vokal un Konsonante übernoo, wo es so ursprüngli nit gee het. Sunscht isch de Yfluss vum Änglische minimal gsi. Ganz sälte hen Sprecher d Langvokal /iː eː uː oː/ wie im Änglische diphthongiert.

Bi de Konsonante hätte d Lüt mangmool s Zungespitze-r durch s änglischi retroflexi-r [ɻ] ersetzt, vorallem in änglischi Wörter, aber mangmool au in Erbwörter. S änglischi [θ] isch durch [t] ersetzt worde: änglisch Timothy Grass isch als „Timmeti Graas“ überno worde. D behuuchte änglischi /p t k/ sin au behuucht überno worde: „Pheel“ vo ängl. pail (Eimer), „Threen“ vo train (Zug) un „Kheek“ vo ängl. cake. Intervokalischs änglischs /v/ isch als /b/ überno worde: „Riiber“ vo ängl. river (Fluss). Sunscht wär numme bi de Intonation en starche änglische Yfluss dütlich gsi.

Grammatik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Insgsamt het sich d Grammatik vum Glarner Dialäkt, z New Glarus nit gross verändret. Bi e paar Forme cha mer en änglische Yfluss feschtstelle.

Di änglischi Pluralbildig mit –s isch bi Lehnwörter ussem Änglische vilmool mit übernoo worde. Zum Byspil Tschoors, (chores ‚Uffgabe‘) oder Phys (peas ‚Erbse‘). Vo öbe de Hälfti vo de änglische Wörter, isch de Plural aber wie mit alemannischi Erbwörter bildet worde: sg. Farm – pl. Farme statt ängl. farms, Händel (ohni Veränderig im Plural) statt handles, sg. Bùtscherschap – pl. Bùtscherschäp für ängl. butchershop (Schlachthof). Für andri Wörter isch beids verbreitet gsi: Greeneris un Greeneri für ängl. granaries (Getreidesilo).

S Pronom „du“ isch z New Glarus au für d Höflichkeitsform bruucht worde, warschynts dur de Yfluss vum änglische you. Uffällig isch de Yfluss vum Änglische bim Pronome „öppis“ oder „ettis“. Es isch uff alli Bedütige vum änglische Wort some ussdennt worde: „öppis Öpfel“ (e paar Öpfel), „öppis sind Schwyzer“ (mangi sin Schwyzer) oder „ettis vu de Manne“ (mangi vo de Manne).

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Brian, Lewis A. (1973). Swiss German in Wisconsin: The Impact of English. American Speech, Vol. 48, pp. 211-228.
  1. John Luchsinger, "The Planting of the Swiss Colony at New Glarus, Wis.," Collections of the State Historical Society of Wisconsin 12 (1892) : 335-82, pp.338
  2. Brian, Lewis A. (1973). Swiss German in Wisconsin: The Impact of English. American Speech, Vol. 48, pp. 211-228. pp. 216

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]


Download vu dr Sprochversion vu dem Artikel De Artikel gits au as Audiodatei
:
abelade | Informatione


Meh Informatione zum WikiProjekt Gsprocheni Wikipedia
.