Prototypentheorie (Linguistik)

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech

Die Prototypetheori isch e Theori uss de kognitive Linguistik, wo erklärt wie Konzept im mentale Sproochsystem vo eme Sprecher organisiert sin. De Aasatz isch vorallem in de Semantik aagwändet worde, sältener aber au uff d Morphologi, Syntax un Phonologi.

Die Grundussag vo de Prototype-Theori isch, das bstimmti Gegeständ oder Konzept e zentraleri Roll in ere semantische Kategori hen wie andri. Zum Byspil denkt öber wo s Wort „Vogel“ ghört, änder aa en Spatz wie an en Adler, un Tier wie Strausse oder Pinguin werde als sehr randständigi Mitgliider vo de Kategori „Vogel“ wahrgno. Als wytres Byspil sin Öpfel, Banane oder Chrise zentrali Mitgliider vo de Kategori „Obscht“, wääred Trüübeli un Holder änder randständigi Mitgliider sin, un e Avokado vo Lüt ohni botanischi Kenntniss meischt gar nit als e „Obscht“ wahrgno wird. E Spatz un e Öpfel isch also en Prototyp vo eme Vogel bzw vum Obscht.

Mer goot devo uss dass die Konzept nit statisch sin, sich also dur d Läbenserfaarige vo eme Mensch verändre chönne. So cha öber en Wal oder Delphin als randständigs Mitgliid vo de Kategori „Fisch“ waarnee, un deno als Ergebniss vo Schuelbildig z.B in d Kategori „Süüger“ verschiebe.

Die Kategori sälber hen kei scharfi Gränze, mer sait däm „fuzzy categories“ (schwammigi Kategorie).

Ursprung vo de Theori[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Prototypetheori het sich als Antwort uff di klassischi Semantik ussebildet. Di klassischi Semantik orientiert sich am antike griechische Philosoph Aristoteles. Nooch däm Ansatz isch en Konzept oder e Wort durch bstimmti Merchmool definiert. En Objekt ghört also zue enere Kategori, oder es ghört nit dezue, un Kategorie hen klari Gränze. En Hund isch also entweder en Hund, oder er isch keiner, un es git kei Hünd wo „hündlicher“ sin wie andri (nooch de Prototypetheori wär hygäge en Labrador en „hündlichere“ Hund wie z.B en Puddel).

Hüt wird de klassisch Aasatz vorallem no in de Phonologi bruucht, wonner sich am meischte bewäärt het. In de Semantik isch de Aasatz in de Mitti vum 20. Joorhundert in d Kritik groote. De Ludwig Wittgenstein het zum Byspil kritisiert, das s Wort „Spiel“ nit mit Merchmool cha beschrybe werde. Er het gmeint, das die Tätigkeite wo als „Spiel“ bezeichnet werde, kei Gmeinsamkeite hen wo uff alli zuetrifft. Scho allei verschidni Brettspiil hätte nyt mitenand gmeinsam, un Manschaftsspiil hätte wiider andri Merchmool, e Chind wo en Ball gäge d Wand wirft wär no emool öbis andres, un bi professioneli Wettkämpf dät au s Merchmool [+unterhaltsam] verschwinde.

De William Labov het deno 1973 e Experiment gmacht, wo d Deilnämmer hen miesse verschidni Objekt als „Tass“ oder als „Schüssel“ beschrybe. Nooch de klassischi Theori hät mer erwartet das es e klari Unterscheidig zwüsche de zwei git. Des isch aber nit de Fall gsi. So isch e runds Objekt, wo e Henkel gha het un glych lang wie breit gsi isch, vo allene „Tass“ gnännt worde. Wenn s Objekt breiter wie hoch gsi isch, isch d Warschynlichkeit grösser worde, das d Lüt „Schüssel“ dezue gsait hen, aber es het kei klari Gränz zwüsche Tasse un Schüssle gee. Wenn s Objekt kei Henkel gha het, isch es änder als Schüssel bezeichnet worde, het aber einewäg chönne e Tass sy. Es isch also nit mögli e Tass als [+Henkel + glychi Breiti wie Höchi] z definiere un e Schüssel als [-Henkel +breiter wie hoch] wyl au öbis wo en Henkel het, e Schüssel cha sy, un öbis wo kei Henkel het un breiter wie hoch isch, e Tass cha sy.

Mer het also d Schlussfolgerig zoge, das es kei scharfi Unterscheidig zwüsche Tasse un Schüssle git. Aber es git e prototypischi Tass, wo zum Byspil e Henkel het, uss Porzelan isch, e bstimmti Form un Proportione het un wo mer meischt Kaffi oder Tee drus trinkt. Je nooch Sprooch sin die Prototype un Kategorie deno verschide. So isch öbis wo uss Papier gmacht isch un kei Henkel het (zum Byspil wo de Kaffi in ere Mensa verchauft wird) im Alemannische e Becher, e Kategori wo im Änglische zue de „cups“ ghört.

Literatur/Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Taylor, John R. (1995). Linguistic Categorization: Prototypes in Linguistic Theory. 2nd Edition, Clarendon Press: Oxford. ISBN 0-19-870013-X.