Portal:Schwiiz

Abkürzig: P:CH

Portal Schwiiz

Willkomme uf em Portal:Schwiiz

D Schwiiz (dütsch Schweiz, französisch Suisse, italienisch Svizzera, rätoromanisch Svizra) isch es Land z Europa. D Schwiiz isch vo Länder umgäh, wo zu de Europäische Union ghöre, isch aber - wii au s öschtliche Nachbarland Liechteschtei - keis EU-Mitgliid. D Schwiizer verschtönd sich als Willensnation, des heisst es git kei gmeinsami Schproch und dodermit verbundeni gmeinsami Kultur, wo d Schwiiz zu ere Nation macht. D Schwiizer sind zäme in eme Land, will si des so wei. D Schwiiz isch in drei grossi Naturrüüm glideret, in d Alpe, s Mittelland und de Jura. Di 26 Kantön hei e grossi Selbschtändigkeit, wo sich in de Stüürpolitik, in de Schuel und in vilne andre Beriich duet uswirke, mengisch so fescht, dass me di Wahrig vo de unterschidliche Interesse vo de Kantön au abfällig Kantönligeischt nennt.

Bearbeite

Gschicht

Für d Entschtehig vo de Schwiiz sind verschidnigi Date vo Bedütig und werdet als Gründigsdate aagäh. S erschti Datum isch de Rütlischwur, wo noch de Legänd am Aafang vom Ougschte vom Johr 1291 schtattgfunde het. S zweiti isch s Johr 1499 wo d EIdgnosseschaft mit em Änd vom Schwobechrieg di faktischi und im Johr 1648 mit em Weschtfälisch Fride di juristischi Unabhängigkeit vom Riich übercho het. D Entschtehig vo de moderne Eidgnosseschaft, wo de Übergang vom Schtaatebund zum Bundesschtaat duet markiire, fallt ins Johr 1848, wo d Bundesverfassig in Chraft träte-n-isch.

Allgemein: Gschicht vo de Schwiz

Adelsgschlechter: Habsburger • Kyburger • Maggenberger

Burge und Schlösser: Habsburg • Schloss Länzbrg • Schloss Uschter
Konflikt: Schwiizer Buurechrieg • Villmärgerchrieg • Kappelerchrieg • Sonderbundschrieg • Schlacht bi Kappel • Schlacht bi Marignano

Bearbeiten

Artikel vom Monat

S Rätoromanisch (au Bündnerromanisch oder eifach Romanisch; rm. rumantsch, romontsch^?/i oder rumauntsch) isch e romanischi Sprooch wo im Kanton Graubünde, em sognannte „Romanischbünde“ (rm. il Grischun romontsch), gschwätzt wird. Es isch syt 1938 di vierti offizieli Nationalsprooch vo de Schwiiz. In de Schwiizer Volchzäälig vo 2000 isch es für 35'095 Mensche die Sprooch gsi „wo si am beschte hen chönne“. Insgsamt hen öbe 60'000 Lüt aagee dass si in de Familie oder im Alldaag Romanisch schwätze. Es isch demit mit öbe 0,5% die Amtssprooch vo de Schwiiz wo em wenigschte Sprecher het. läse...

Bearbeite

Bsunders glungeni Artikel

Bsunders glungeni Artikel:

Alti Schwiizer Mäss sind Mäss, wo i de Schwiz bruucht wore sind, bivor 1877 die metrische Ainhaite Meter, Liter und Kilogramm igfüert wore sind.
D Dieth-Schryybig isch e Laidfaade, wù mer di alemannische Dialägd chaa mid verschrifde.

Dr Georg Thürer isch e alemannische Dichter, Hochschuellehrer un Gschichtsschriiber gsii.

Die Helvetischi Republik isch e zentral regierte Eiheitsstaat gsi, wo uf em Bode vo dr Alte Eidgenossenschaft errichdet worden isch.

Lieschtel isch d Hauptstadt vom Kanton Basel-Landschaft.

As Mediation oder Mediationsziit wird dr Abschnitt in dr Gschicht vo dr Schwiiz zwüsche 1803 und 1813 bezeichnet, wo d Schwiiz faktisch e französische Vasallestaat gsi isch.

Under Oschtschwizer-Dialekt verstoot me d Dialekt vo de Kantöö Schaffuuse, Tuurgi, Sanggalle und Appizell, sowie im Zürcher Wyland, em nordöstlich Tail vom Kantoo Zöri, und em Churer Rintl.

D Regeneration (vo latiinisch regeneratio = Erneuerig) isch e Phase in dr Schwiizergschicht. D «Regenerationsziit» isch d Ziit zwische 1830 und 1848.

D Schwiizer Restauration isch en Epoche in dr schwiizerische Gschicht und Deil vo dr europäische Restauration gsi, wo vom e politische Konservatismus und vo der Reaktion prägt gsi isch. Si het vo 1814 bis 1830 duurt.

D Schlacht bi Kappel isch d Entscheidigsschlacht im Zweite Kappelerchrieg gsi und isch am 11. Oktober 1531 i de Nöchi vo Kappel am Albis gschlage worde.

Dr Vierwaldschtättersee isch e fjordartige See i dr Zentralschwiiz, wo vo hoche Bärge umgee isch.

Wettige isch e Gmeind vom Kanton Aargau.

Bearbeite

Kultur

D Schwiiz het ufgrund vo de Gschicht, de viir Schproochregione und andere Gründ es riichs kulturells Läbe gha und het es au noch. Wichtige Schriftsteller wi de Max Frisch und de Friedrich Dürrenmatt sind us de Schwiiz und anderi, wi de Thomas Mann oder de Hermann Hesse, hei in de Schwiiz gläbt. Au Künschtler wi de Paul Klee , de Jean Tinguely und de Mani Matter sind schwiizwit oder wältwiit bekannt worde.

Aaläss: Basler Fasnacht • Street Parade
Kulinarischs: Rösti • Birchermüesli • Badener Stei
Literatur: Conrad Ferdinand Meyer
Musee: Königsfelden • Schloss Lenzburg
Musik: Mani Matter • Gölä • Andrew Bond
Religion: Kloster Wettingen • Reformierte Landeskirche Aargau • Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Freiburg • Kloster Einsiedeln

Bearbeite

Kantön

D Schwiiz het 26 Kantön, wo alli wiitreichendi Kompetenze hei. Im Ständerot, de eine Kammer vom Schwiizer Parlament hei 20 Kantön jewils 2 Sitz, 6 hei numme ein Sitz. Dene het mer früehner Halbkantön gsait, sit de Verfassigsreform vo 1999 gits den Begriff offiziell nümm. Für d Kantön gits en offizielli Reihefolg und in dere sind si hiir ufgführt (jewils mit em Hauptort in Klammere):

Züri (Züri) • Bärn/Berne (Bärn) • Lozärn (Lozärn) • Uri (Altdorf)

• Schwyz (Schwyz) • Obwaldä (Sarnä) • Nidwoude (Stans) • Glaris (Glaris) • Zug (Zug) • Fryburg (Fryburg) • Soledurn (Soledorn) • Baaselschtadt (Basel) • Basellandschaft (Baaselbiet) (Lieschtel) • Schaafuuse (Schaafuuse) • Appezell Ossärodä (Härisu/Troge) • Appezell Innärodä (Appezell) • Sanggalle (Sanggalle) • Graubünda (Bündnerland) (Khur) • Aargau (Aarau) • Tuurgau (Frauefeld) • Tessin (Bellinzona) • Waadtland (Lausanne) • Wallis (Sittu) • Noieburg (Noieburg) • Gämf (Gämf) • Jura (Dälsbrg)

Bearbeite

Geographii

D Schwiiz isch bekannt wäge de höche Bärg aber au wäge de Flüss, wo in de Alpe ihre Aafang nämet und in alli Richtige Europa düent entwässere. D Schwiiz wird us dem Grund mängisch au s Wasserschloss vo Europa gnennt.

Flüss: Rhy • Aare • Inn • Limmat • Rüüs • Ticino • Rottu

See: Gämfersee • Bodesee • Noieburgersee

Bärg: Matterhorn • Mönch • Eiger • Jungfrau • Dufourspitz

Bearbeite

Wirtschaft

D Wirtschaft vo de Schwiiz isch vo de Banke und em Export bschtimmt. D Credit Suisse und d UBS ghöre zu de gröschte Banke wältwiit. D Schwiizer Uhreinduschtrie und au de Elektrotechnikkonzern ABB gnüsset wältwit en guete Ruf. Uf em Energiesektor isch d Schwiiz eis vo de wänige Länder, wo fascht keis CO2 für d Schtromproduktion duet in d Atmosphäre usschtosse, öppe 56 % vom Strom wird mit Wasserchraftwerch und 39 % mit Kernchraftwerch produziirt.

Stausee: Wohläsee
Banke: Credit Suisse • UBS
Industriebetriib: Swatch Group • Asea Brown Boveri

Bearbeite

Verchehr

De Vercher in de Schwiiz isch zum eine bschtimmt durch d Transitwäg über d Alpe, zum andere durch de Vercher zwüsche de Zentre vom Land. De öffentlich Vercher isch guet usbauet und bisher fahret Poschtauto no bis uf Päss und entlägeni Dörfer. S Projekt vo de NEAT, wo zur Ziit realisiiert wird, versuecht de Transitvercher vo de Schtrasse uf d Schiine z verlagere.

Passschtrosse: St. Gotthardpass • Simplonpass
Iisebahnstecke und -tunnel: Lötschbergbahn • Misoxerbahn • Vereinatunnel
Schtrosse und -tunnel: Nordtangente (Basel)

Bearbeite

Sport

In de Schwiiz sind bsunder Iishockey, Ski fahre und Tschute beliebti Sportarte. Sportler vo Wältrang het d Eidgnosseschaft in de Person vom Roger Federer im Tennis und em Fabian Cancellara im Velofahre. S git au typisch schwiizerischi Sportarte wie s Schwinge und s Hornusse.

Aaläss und Sportarte: Schwingen • Tour de Suisse • Tour de Romandie • Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest • Züri-Metzgete
Sportverei: Fribourg-Gottéron • EV Zug • FC Basel • FCZ • BSC Young Boys
Sportler und Trainer: Roger Federer • Fabian Cancellara • Didier Defago • Kilian Wenger • Ottmar Hitzfeld

Bearbeite

Politik

D Schwiiz het es bsunders politischs Syschtem. D Schtaatsbürger chöi über vili Beriich in Volksabstimmige sälber entscheide wos düre geit. S Parlament het zwei Kammere, de Nationalrot und de Ständerot und d Regiirig isch e Kollegialbehörde, wo in corpore gliichzitig s Schtaatsoberhaupt isch. Alli grosse Parteie sind in de Regiirig verträte.