Pécs

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech

Vorlage:Infobox Ort/Wartung/ISO

Pécs
Pécs (Ungarn)
Pécs
Pécs
Symbol
Wappe
Wappe
Basisdate
Staat Ungarn
Komitat Pécs
Flechi 162,6 km²
Iiwohner 156.801 (2012)
Dichti 964,3 Iiwooner/km²
ISO 3166-2 HU-PS
Webuftritt www.varoslako.pecs.hu
Politik
Bürgermeister Dr. Páva Zsolt (Fidesz)
Bild

46.07083333333318.233055555556Koordinate: 46° 4′ N, 18° 14′ O

Pécs (ungarischi Usssprooch: [pʰeːt͡ʃ], Slowakisch: Päťkostolie, Kroatisch: Pečuh, Dütsch: Fünfkirchen, Serbisch: Печуј, Pečuj, Türkisch Peçuy, Latinisch (ìm Mìttelalter): Quinque Ecclesiae, Latinisch (im Alterdùùm): Sopianae) isch e Stadt ìm Sǜǜdweste vù Ungarn. Es isch di fümftgröschti Stadt vù sällem, de KomitaatssìtzBaranya ùn e Stadt mìt Komitaatsrächt.

Pécs isch schù ìmmer e multikulturälli Stadt gsìì. Nooch de verschììdene Schichte vù de letschte zweidausend Johr läbe hǜt näbe Ungare hauptsächlig kroatisch- ùn donauschwöbischstämmigi Lütt doo; sälli kulturälli Viilfalt isch eine vù de Faktore gsìì, wisoo Pécs fǜr 2010 zùr Kulturhauptstadt vù Öiropa ussgwählt worre isch. Ìn Voorbereitig doodrùf isch e Brojäkt gstartet worre, wùù d'Stadt attraktiver soll mache ùn wùù vù de EU finanziert wìrd. De Titel vù de Kulturhauptstadt hät z Pécs e diefgriffendi Entwicklig vüregrüefe; under anderem werre mehreri 4-Stärn-Hotels, e Iichaufszändrùm ùn e Bürogeböidè baut.

Heerchumft vùm Name[ändere | Quälltäxt bearbeite]

E altchristligi Graabchammere ìn de Ìnnestadt

De Name vù de römische Stadt Sopinæ ùf em Gebiet vùm hǜtige Pécs chùnnt vùm keltische Wort sop (Moor). Grund vù derre Benännig isch gsìì, dass sich Sopinæ ìm Sǜǜde ùf e moorigi Wììse göffnet hät. Sälli Aanahm hät sich bstätigt, wùù Archäologe 1980 d'Ruine vùm sǜǜdlige Deil gfunde hän.

De ungarisch Name daucht zùm erschte Mool ìn-e-re Urkùnde vù 1235 ùf, wùù vù de Pechuth (pécsi út = Pécser Strooß) d'Reed isch; 1290 wird de Ponch villichus de Peech gnännt. D'Heerchumft doodevùù isch unchlaar. Ei Theori bsait, dass es di gliiche Wurzle hät wie Bécs (Wien) ùn Bény (Stadt ìm ehemolige Chönigriich Ungarn, hǜt ìn de Slowakei). S slawisch Wort peć hät Ofe gheiße (vgl. au d'Etymologi vù de Stadt Pest ihrem Name). Anderi gön vù me-ne türkische Ursprung uss odder fiehre s Wort ùf e indoeuropäischs Zahlwort fǜr „fümf“ zrùck. Ìm Kosovo gìt's usserdèm e Stadt, wùù ìm serbische Peć heißt.

Ìm Mìttelalter isch Pécs ìm Latinische als Quinque Ecclesiae (fümf Chirche) bezeichnet worre. E älteri Version doodevùù, Quinque Basilicae, chùnnt schù 871 ìn-e-re fränkische Urkunde voor. Vù doo chömme au s düttsch Fümfchirche ùn s slowakisch Päťkostolie.

Geografi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Pécs lìt ìm Karpatebecke z Mìttelöiropa. Ìm Norde gränzt s Mecsek-Gebirg aa, ìm Sǜǜde Flachland. Dank de Ressource hät d'Kohleindustri z Pécs friehner Bedüttig ghaa. S Mecsek-Gebirg isch fǜr sii Karstwasservoorchùù beriehmt, wùù riich an Mineralie isch.

Di sǜǜdligi Hälfti vù de Stadt isch ehner flach, während de nördlig Deil devùù bìs ùf de Berg ùfe ùn ìn sinni Däler ine längt. Wägem grooßflächige Wald, wùù Pécs ùmgìt, isch's au vùm Klima heer günschtig gläge. An schwüle Sùmmerdääg cha ùf em Mecsek e Lùftstroom ussglööst werre, wùù d'Lùft ìn de Stadt abchielt ùn reinigt.

Ìm Sǜǜde öffnet sich d'Stadt ùf s Flachland use, ìm Norde wird si vùm Gebirgszùùg gschǜtzt, wùù sich blötzlig vù 120-130 ùf 400-600 Meeter erhebt. Ìm Weste vùm Mecsek lìt de Jakab-hegy 592 m), diräkt ǜber Pécs de Tubes (610 m) ùn de Misina (535 m). D'Usslöifer vù de Stadt länge bìs ùf e Hööchi vù 200 bis 250 Meeter ùfe. S Wiibaugebiet hät sich ùf e rèlatiiv schmole Streife zrùckzoge; ab 300 Meeter fange d'Wälder aa.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Aafäng ùn friehs Mìttelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Rest vù de Kapälle, wùù ǜber de altchristlige Graabkammere baut worre isch

Ìn-e-re Höhli ìm Mecsek-Gebirg sìn Spure vù-ne-re sechzig- bis achzigdausend Johr alte Sììdlig gfunde worre; ùf em Makár hän voor rund sechsdausend Johr Mänsche ùs de Jungsteizit gläbt. Ùf em Jakab-hegy sìn zùdèm Züügnìss vù-ne-re keltische Bsììdlig gfunde worre. Voor de Aachumft vù de Römer, wùù ìm 1. Johrhùndert Sopinae dört gründet hän, wùù hǜt Szeged isch, hän usser de Kelte no Illyrer d'Region bewohnt. Sopinae isch e Deil vù de römische Brovinz Pannonie gsìì ùn hät under de Herrschaft vùm Kaiser Hadrianus (117-138) d'Stadträcht griegt. Sii Zändrùm isch am Blatz vùm hǜtige Postapalota gsìì. Rest vù de Bewässerigsaalage vù de Römer sìn hǜt no z seh.

Wùù Pannonie ìm 3. Johrhundert vierdeilt worre isch, isch Sopinae mìt 8.000 bìs 10.000 Iiwohner d'Hauptstadt vùm Bezirk Valeria worre. Sälle Bezìrk hät sii Name vù de Frau vùm Kaiser Galerius Maximianus (250-311) griegt. Ìn de erschte Hälfti vùm 4. Johrhundert hät sich au z Sopinae s Christedùùm ussbreitet; ìn derre Zitt sìn au di erschte christlige Frììdhööf vù dört entstande, an ihrer Stell stoht hǜt d'Basilika.

Am Änd vùm 4. Johrhundert isch d'Macht vù de Römer bedingt durch d'Iifäll vù de Barbare ùn durch di hùnnischi Herrschaft zrùckgange ùn wùù de Karl de Groß mìt sinne Drùppe chùù isch gò d'Stadt an s Fränkisch Riich aaschließe, isch sälli nùme no vù Aware ùn Slawe bewohnt gsìì. Chìrchlig hät si zùm Bisdùùm Salzburg ghöört. Ìm Johr 871 wird ì'me-ne Dokumänt vù Salzburg zùm erschte Mool Quinque Basilicae gnännt; sälle Name chùnnt doodevùù, dass zùr Erbauig vù de Chirche d'Stei vù fümf altchristlige Kapälle bruucht worre sìn.

Mìttelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nooch de magyarische Landnahm am Änd vùm 9. Johrhundert isch nìt öbbe Pécs, sundern Baranyavár zùm Zändrùm vùm nöi gründete Komitat Baranya worre; Pécs isch allerdings e religiöses Zändrùm gsìì ùn wird ìn latinischsproochige Quelle als Quinque Ecclesiae (fümf Chirche) gnännt. 1009 hät de Chönig István I. s Bìsdùùm Pécs gründet.


De Péter Orsoleo hät de Pécser Doom baut, wùù èr sälber au dìnne begrabe worre isch. 1064 hät de Chönig Salamon nooch de Versöhnig mìt sinnem Schwoger Géza I. Oosere ìn sällem Doom gfiirt, wùù am Daag drùf abbrännt isch. Deno hät de Bau vù dèm Doom aagfange, wùù hǜt no existiert.

1235 wird de Name Pécs (bzw. Pechyut, pécsi út, Pécser Strooß) zùm erschte Mool gnännt. Ìn de Stadt hän sich au schù Mönch aagsììdelt ghaa, di erschte devùù sìn 1076 d'Benediktinermönch gsìì. 1181 hät's schù e Chrankehuus gee. S erscht Dominikanerchlooster isch 1238 baut worre.

1367 hät de Chönig Lajos Nagy di erschti Universität vù Ungarn baut. D'Urkunde vùm Baapscht Urban V. isch säller vù de Wiener Universität ähnlig ùn erlaubt re, usser Theologi jeedi Wǜsseschaft z lehre. D'Lehrer sìn dominikanischi Mönch gsìì, nööchers isch abber ǜber d'Universität nìt bekannt. Au ìhr Standort lìt ìm Dunkle; di letschti urkundligi Erwähnig stammt ùs em Johr 1464.

Pécs isch eine vù de bevoorzùùgte Ùfenthaltsort vùm Chönig Mátyás gsìì ùn au sii Sohn, de Herzoog János Korvin, isch nooch-e-me Champf z Sárvár mìt de Chrone dooheer gflüchtet ùn zùm Bischof Zsigmond. Wùù 1459 de humanisdisch Dichter Janus Pannonius Bischof vù Pécs worre isch, hät säll meh kulturälli Bedüttig griegt. 1476 hät sich au s ungarisch Parlamänt doo nììdergloo. Noochdèm ab 1485 e dräijöhrige Waffestìllstand zwüschem Chönig Ulászló II. ùn de Türke vereibaart worre isch, hän letschteri nooch de Schlacht vù Mohács Pécs nììderbrännt.

Tǜrkeherrschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Yakovali-Hassan-Moschee
S Minarätt vù de Moschee

Nooch de Schlacht vù Mohács hät de Süleyman I. Pécs blündert ùn e Deil vù de Bevölkerig ùmbrocht. Ìn de z Ungarn ùmstrìttene Froog, wèr de Chönig soll werre, isch d'Bevölkerig zweideilt gsìì: Pécs hät de Ferdinand von Habsburg ùnderstǜtzt, während de Rest vùm dörtmolige Komitat Baranya fǜr de János Zápolya gsìì isch. Wùù de Ferdinand ìm Sùmmer 1527 ìm Zápolya sinni Drùppe bsììgt hät, isch er am 3. Novämber chröönt worre. Als Belohnig fǜr ihri Dröii hät er de Pécser Bevölkerig d'Stüre erloo ùn doodemìt zù ihrer Stärkig ùn zùm schnällere Wìderùfbau vù de Stadt biidrage.

1529 hän d'Türke Pécs vù nöiem bsetzt ùn sìn deno ìn Richtig Wien zoge. Si hän d'Pécser dezüe zwunge, de Zápolya als Chönig aazerkänne, wùù abber schù 1540 gstorbe isch. 1541 hän si au Buda bsetzt gò ìm Zápolya sinni Witwe, d'Izabella, dezüe zwinge, ne Pécs z gee. Pécs isch abber vù sinne Iiwohner verdeidigt worre, wùù ìm Ferdinand von Habsburg Dröii gschwore hän; èr hät ne zwaar zerscht ghulfe, sich spöter abber ùf Székesfehérvár ùn Esztergom konzendriert hät. Wiil d'Lütt gwǜsst hän, dass si d'Stadt nìt chönne ohni sinni Hìlf schǜtze, hän si ìm Juni 1543 de Türke d'Pforte ùfgmacht. Ìnfolg vù ihrer nöie Bsetzig isch Pécs züe-n-re noochöstlige Stadt worre; d'Chìrche sìn zù Moschee ùmbaut worre (vù sälle stön hǜt no zwei, eini devùù isch abber sittheer wìder züe-n-re Chìrch worre), Türbe, türkischi Bäder ùn Koran-Schüele sìn entstande: Peçuy hät sich züe-n-re wichtige Handelsstadt vùm Balkan entwìckelt, ùn de Schriftsteller Evliya Çelebi hät ihri Schöönheit mìt derre vù Istanbul vergliche. Als osmanischi Handelsstadt hät Pécs ǜber hùndert Johr lang Frììde erläbt, während drùm ùme de Chrieg doobt hät.

1664 isch d'Armee vùm Miklós Zrínyi z Pécs aachùù. Sälle hät abber gwǜsst, dass er d'Stadt, wùù di osmanischi Kultur schù dief dìnne verwurzelt gsìì isch, nìt hät chönne verdeidige, ùn wäge dèm vùm Mecsek uss mìt Kanone ùf si gschosse ùn si abbrännt. Doodebii isch s mìttelalterlig Pécs zerstöört worre, s Schloss hät de Zrínyi abber nìt chönne iineh. Nooch de Befräiig vù Buda ìm Johr 1686 isch s christlig Heer under em Ludwig Wilhelm Markgraf von Baden ìn Richtig Pécs zoge. D'Türke hän gmerkt, dass si d'Stadt nìt chönne verdeidige, ùn si drùm abebrännt ùn sich ìn s Schloss zrùckzoge. Noochdèm s Heer vùm Ludwig Wilhelm abber d'Wasserleitige dörtane hìì gmacht hän, hän d'Türke au s Schloss ùfgee. Z Pécs hät s Chriegsgricht vùm Karl von Thüringen gherrscht.

Wìderùfbau ùn Industrialisierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Langsaam hät sich d'Stadt wìder aafange entwìckle, ihri Bracht vù frieher hät si abber nie meh chönne erreiche. D'Pestepidemiie ìn de 1690er-Johr hän säll nùme no verschlìmmert.

1688 hät e Iiwanderigswälle ùs de sǜǜddüttsche Länder stattgfunde. Ìnfolg doodevùù isch di ungarischstämmigi Bevölkerig z Pécs züe-n-re Minderheit mìt-e-me Aadeil vù me-ne Viertel worre; zù ihne ùn de Düttsche sìn no di sǜǜdslawische Iiwohner chùù. Ìnnerhalb vù de Muur, wùù d'Ìnnestadt ùmgee hät, hän jetz di Düttsche de gröscht Deil vù de Bevölkerig ussgmacht, während d'Slawe vor allem ìn de üssere Deil vù de Stadt gläbt hän ùn d'Ungare ùf de Wiiberg ìn de Ùmgeebig vù Pécs. Wiil d'Stadt de Fräiheitschampf vùm Ferenc Rákóczi nìt understǜtzt hät, isch si 1704 vù ihm sinne Drùppe blündert worre.

Ìm 18. Johrhundert hät d'Industri aagfange sich z entwìckle ùn Zumfte sìn entstande. Bedingt durch di türkisch/slawische Draditione isch Läder broduziert worre. Ìm säller Zitt isch au s Roothuus entstande, de Handel hät e Ùfschwung erfahre ùn dank de düttsche Iiwanderer au de Aabau vù Wii; sälle isch di wichtigsti Branche vù de Landwirtschaft, wùù näbe de Industri e große Deil vù de Iiwohner ernährt hät, gsìì. Ab em Änd vùm Johrhùndert isch au Steichohle abbaut worre. Durch s Ùfläbe vùm Handel sìn Blätz wie de hǜtig Széchenyi tér ùn de Jókai tér zù Zändre worre.

D'Stadt hät versüecht, sich vùm Bisdùùm löse ùn züe-n-re fräie Chönigsstadt werre. De Bischof György Klimó hätt dèm schù züegstìmmt ghaa, hät abber d'Erlaubnìs vù Room nìt griegt. De Klimó isch e ussergwöhnlig ùfchläärte Bischof gsìì; er hät di erschti Schüel fǜr Meidlì ùn 1772 di erschti Drùckeräi vù Ungarn gründet. Zwei Johr spöter hät er au di erschti öffentligi Bibliotheek landeswitt ùfgmacht, wùù 3000 Biecher enthalte hät; sälli Biecher sìn hǜt e Bstanddeil vù de Universitäätsbibliotheek vù Pécs.

Am 21. Januar 1780 hät d'Maria Theresia Pécs de Rang vù de fräie Chönigsstadt verlìhe, noochdèm de Bischof schù gstorbe gsìì isch.

Ìm Johr 1787 hät de József II. di erschti Volkszällig z Pécs iigleitet ùn 1474 Hüser, 1834 Famììlie ùn 8853 Iiwohner zällt. Vù sälle sìn 133 Geistligi gsìì ùn 117 Aadligi.

S 19. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als Folg vù de Industrialisierig hän ìm Johr 1848 z Pécs 1739 Arbeter vù Manufakture gläbt. Vù de Fabrike sìn e baar au landeswitt bekannt gsìì; di modernste devùù sìn d'Babier- ùn d'Isefabrik gsìì. Di wichtigste Undernämme sìn Hamerli, Höfler ùn Erreth gsìì. De Hamerli (frieher Haberényi) isch e Maschììnefabrik gsìì, wùù au e wichtigi Branche vù de Industri z Pécs daargstellt hät. Ìm Wittere sìn d'Kupferfabrike, d'Gießeräie, de Orgelbauer Angster, wùù no witt ǜber di ungarische Gränze usee bekannt isch, d'Heerstellig vù landwirtschaftlige Werkzügg ùn d'Verarbeitig vù Läder erwähnenswert. Näbe de Schweerindustri hät's abber au Liichtindustri gee.

Durch de Ussbau vùm Handel hän sich ball au Gäldinstitut wie Banke ùn Versicherige z Pécs aagsììdelt. Zämme mìt em Ussbau vùm Isebahnnetz ùn de Verbesserig vùm Bildigssysteem hän si zùr Entwìcklig vù Pécs biidrage. Weenigi Zitt spöter sìn au Undernämme wie d'Zùckerfabrik, d'Tabakwerk, d'Porzellanfabrik Zsolnay ùn d'Bierbraueräi entstande. Pécs hät ìn de 1840er-Johr ǜber 14.000 Iiwohner ghaa. Es isch ìnfolg vù de Revolutione vù 1848/49 während-e-re churze Zitt vù de Kroate bsetzt gsìì, ìm Januar 1849 vù de Habsburger Drùppe under de Fiehrig vùm Joseph Jelačić von Bužim.

Wie di meiste andere ungarische Städt hät sich au Pécs nooch em Ööstriichisch-Ungarische Ussgliich schnäll entwìckelt. Di erschti Isebahnlììnie hät ùf Mohács gfiehrt ùn isch 1857 fertig gsìì, di zweiti (sitt 1867) ùf Barcs ùn di drìtti (sitt 1882) ùf Budapest. Au sìì hän zùr schnälle Entwìcklig vù Pécs biidrage.

S 20. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am Änd vùm Erschte Wältchrieg hän d'Serbe de Sǜǜde vù Baranya bsetzt ùn d'Stadt no bìs 1921 ìn Atem ghalte. Ihri Blünderige hän dezüe gfiehrt, dass sich di industriälli Entwìcklig vù de Stadt wìder länger hììzoge hät. Noochdèm di nöie Staatsgränze zoge worre sìn, hät Pécs e Deil vù sinnem Gebiet ìm Sǜǜde verlore. 1923 isch d'Erzsébet-Universität ùs em verlorene Bratislava ùf Pécs zoge, was de Stadt wìder zù me-ne gwǜsse Ùfschwung verhulfe hät.

De Zweit Wältchrieg hät Pécs nìt soo schweer droffe wie zùm Bispiil Villány (20-25 Kilomeeter witter sǜǜdlig), wùù Chämpf zwüsche Banzer stattgfunde hän. Nùme e einzigi Bombe hät's droffe, wùù ìn de Nööchi vùm Bahnhoof iigschlaa isch. Am Änd vù de 1940er-Johr sìn di industriälle Iirichtige ìn de Bsìtz vùm Staat ǜbergange.

D'Entwìcklig nooch em Chrieg hät alli vorheerige ǜberflǜǜgelt ùn Pécs isch zù me-ne Zändrùm fǜr d'Industri worre. S Ise, de Stahl ùn s Kooks, wùù doo gwùnne worre sìn, isch fǜr ganz Ungarn unverzichtlig gsìì, de Abbau vù Uranerz, wùù ìn de 60er-Johr aagfange hät, hät ìn de 80er-Johr schù fümf Fabrike bschäftigt. Au d'Iiwohnerzahle sìn aagstììge ùn Pécs hät ìn de 80er-Johr ǜber 180.000 Iiwohner ghaa. Abber au nìt zletscht wägem Erfolg, wùù d'Bauindustri hät chönne verzeichne, sìn di beide nöie Stadtdeil Kertváros ùn Uránváros entstande. De Mecseki Park isch aaglegt worre ùn zahlriichi witteri Ussflùùgsziil wie de Vergnüegigspark, de Zoo ùn Fräibäder. Anstell vùm alte Fernsehdurm isch e nöie errichtet worre, wùù zùm Symbol vù de Stadt worre isch.

Nooch de Wändi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ùf de Fall vùm iserne Voorhang sìn fǜr Pécs schweeri Joohr gfolgt. Di industriälle Iirichtige hän an Bedüttig verlore odder sìn sogar ganz züegmacht worre; d'Arbetsloosigkeit isch starch gstììge. Wägem Jugoslawiechrieg, wùù nìt witt vù Pécs ewèg stattgfunde hät, isch ìn de 1990er-Johr au de Tourismùs zrùckgange.

Obwohl d'Stadt ìn de letschte 15 Johr e wirtschaftligi Veränderig dùùregmacht hät (Züehnahm vù de pharmazeutische Industri ùn em Tourismùs) isch si viilfältig blììbe ùn e Stadt, wùù vù Aaghörige vù verschììdene Natione bewohnt isch. Säll hät au dezüe biidrage, dass Pécs am 19. Okdober 2005 zùr Öiropäische Kulturhauptstadt worre isch, was d'Bedribig vù zùm Deil rììsige Entwickligsbrojäkt ussglööst hät. D'M6 ùf Budapest isch no ìm Bau.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe isch 1780 vù de Maria Theresia vergee worre ùn ìn ihrer Urkunde definiert worre. Es gìt zwei Versione, nämlig s „eifach“ Wappe (címerpajzs), wùù nùme ùs em Schild bstoht, ùn s „grooß“ Wappe (nagycímer, lüeg unde).

Ùf em eifache Wappe sìn voor-e-me blaue Hindergrund ǜber-e-me griene Deil ìn dräi Bergspìtze z seh. De mìttler devùù, wùù de Mecsek daarstellt, lìt diräkt hinder de Daarstellig vù de Stadt ùn drait e goldeni Chrone mìt dräi Spìtze. Am Füeß vùm Berg isch di fräii Chönigsstadt Pécs z seh, ùmgee vù-ne-re viereckige Muur, wùù an jedem Ecke e wisses Dürmlì mìt rotem Dach ùn mìt-e-me Ussgang ùs de Stadt hät. Ìn de Mìtti vù de Stadt isch e Chirchdurm z seh. Ùf de linke Sitte isch de Berg Aranyhegy z seh, rächts de Tettye, an sinnem Füeß entspringt s gliichnamig Flǜsslì, wùù deno ǜber e Wììse an de Stadt vorbii fließt. Vùm rächte Dürmlì uss fiehrt e Wäg züe-n-re Brùck ǜber s Flǜsslì. Links vùm Mecsek isch e goldene Stern mìt sechs Zacke z seh, rächts e silbrige Moond. De Rahme vùm Schild isch gold, obedraa stönn d'Büechstabe I(osephus) II. M(aria) T(heresia).

S grooß Wappe enthaltet zùdèm e goldeni Chrone ùf em Schild drùf, links ùn rächts vùm Címerpajzs stönn zwei Figùùre, wùù am Schild lähne. Am Füeß vù de linke Figur lìt e wisse Hund, näbe de rächte, wùù e Spate ìn de Hand hät, stoht e goldene Bienestock, wùù vier Biene drǜber flììge.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Luftùfnahm vù Pécs.
Usssicht ùf d'Stadt vùm Schloss us.
S Roothuus.

Langi Zitt isch d'Bevölkerigszahl vù Pécs noo stärcher gwachse wie ìm Rest vù Ungarn; ìn de 1970er-Johr hät si ìhr Höhepunkt erreicht. Zwüsche 1985 ùn 2005 losst sich abber e Rùckgang ùm 12,3 Brozänt (20.988 Persone) gsunke, doodemìt entspricht Pécs öbbe ìm ungarische Durchschnìtt. De Aadeil vù ältere Lütt isch größer wie sälle vù jüngere.

Iiwohnerentwicklig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Johr Bevölkerig Aamerchige
1554 1300 Date ùs-e-re türkische Quelle
1620 5000
1713 1713 Grund vùm Bevölkerigsrùckgang isch e Pestepidemi gsìì.
1720 2310
1780 8949 473 Bürger, 285 Bure, 1448 Zsellér, 48 Beamti, 133 Geistligi, 117 Aadligi, 141 mìt-e-me andere Brüef
1832 12.961 4841 Ungare, 4026 Düttschi, 4094 Kroate
1839 14.055 5332 Magyare, 4432 Düttschi, 4291 Kroate
1850 15.821
1869 23.863 91% Katholike, 7% Jude, 2% Brotestante
1890 ~42.000
1910 ~60.000
1920 58.800
1930 74.446
1941 78.568
1949 79.031
1960 114.655
1989 183.082
2001 158.942
2008 156.664

Minderheite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Pécs sìn zwei vù de Minderheite ìn nänneswertem Ussmaaß verdrätte, nämlig di Düttsche ùn d'Kroate. Indressant isch, dass d'Bevölcherigszahl vù de Stadt ìm Gsamte zwaar gsunke, d'Zahle vù sälle Minderheite ìn de letschte Johrzähnt abber gstììge sìn: die vù de Düttsche vù 996 (1980) ùf 1704 (1990) ùn die vù de Kroate vù 629 (1980) ùf 637 (1990) ùn 2001 ùf 820. Säll wird voor allem de Iiwanderig ùs de draditionäll düttsch- bzw. kroatischsproochige Gmeinde ìm Ùmfäld vù Pécs züegschrììbe.

Z Pécs werre au Schüele aabotte, wùù bìs iischließlig Gymnasiùm ùf Kroatisch underrichtet wird. Au de August Šenoa Club drait dezüe bii, dass di kroatischi Sprooch z Pécs erhalte blibbt. Es gìt kroatischsproochigi Theater, Radiosändige ùn am Sùnndig Gottesdienscht.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S bekanntest Brodukt vù Pécs isch s Zsolnay-Borzellan, wùù sii bsundere griene Farbdoon ìm Eosin verdankt. Churz Zitt nooch de Gründig vù de Fabrik isch s Bauborzellan dezüechùù. S Zsolnay-Borzellan isch an vile wichtige Geböide als Schmùck z finde, ùn des ùf em ganze Gebiet vù de friehnere Ööstriichisch-Ungarische Monarchi: vù Lemberg bìs ùf Triest ùn vù Wien bìs ùf Budapest. Pécser Geböide, wùù riich mìt Zsolnay-Keramik verziert sìn, sìn zùm Bispiil de Bostpalast ùn s Zsolnay-Mausoleum. Z Pécs stoht au d'Bierbraueräi, wùù zù de vier bekannteste Braueräie vù Ungarn ghöört. Si isch 1848 under em Name Pannónia Sörgyár gründet worre. Bìs voor churzer Zitt sìn z Pécs au Chohle ùn Uranerz abbaut worre.

Z Pécs gìt's 31 Bank- ùn Versicherigsfiliale. Voor churzem hät d'Verwaltig vù de Stadt nöii Industrigwerbefläche gschaffe: zerscht isch s Industrigebiet ìn de Ìnnestadt (mìt draditioonsriiche Undernämme wie de Maschììnebau- ùn de Läderindustri) restauriert worre, deno säll ìm Sǜǜde ùn säll ìm Oste vù Pécs. Sälli dräi Gebiet sìn insgsamt rund 50 Hektar grooß.

Ìn Zahle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • BIP: 601.948 Mìllione Ft.
  • BIP broo Chopf: 1,5 Mìllione Ft.
  • Investitione: 90.566 Mìllione Ft.
  • Aazahl vù registrierte 24.268 Stk.
  • Aazahl vù Organisatione ohni Brofit: 162 Stk.
  • Arbetsloosigkeit: 4 Brozänt
  • Aazahl vù registrierte Arbetsloose (2006): 3819

Wichtigi Johreszahle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • 1773: De György Klimó gründet zùr Förderig vù de Wǜsseschaft e Drùckeräi ùn e Babirmühli.
  • 1780: Pécs wird zùr Stadt ernännt, was di wirtschaftligi Entwìcklig aakurbelt hät. Glii mehreri Fabrike sìn entstande.
  • 1782: Z Vasas (Isenau/Eisenau, Stadtdeil vù Pécs) wird zùm erschte Mool Chohle abbaut.
  • 1844: D'Limberger-Zùckerfabrik macht ùf.
  • 1845: D'Isefabrik Madarász entstoht. Si isch 1889 zgrund gange, ihr Blatz hät deno di erschti Pécser Läderfabrik iignùù.
  • 1850: Gründig vù de erschte Kalch- ùn Zììgelfabrik.
  • 1852: De Imre Zsolnay gründet sinni Döpferäi.
  • 1853: D'Braueräi Scholz und Hirschfeld macht ùf.
  • 1858: D'Weidinger-Dampfmühli wird ìn Bedrieb gnùù. Si isch am Aafang vùm 19. Johrhundert ìm Füür zùm Opfer gfalle.
  • 1859: De József Littke, Sùhn vùm Lőrinc Littke, bringt d'Wiifabrik vù sinnem Vatter zù wältwittem Rüehm: si hät de Kaiser Franz Joseph belììfert ùn ìn vile andere öiropäische Länder Nììderlossige ùn Lager ghaa.
  • 1861: D'Gerberäi vùm János Hammerli entwìckelt sich ìnnerhalb vù zwei Johrhundert züe-ne-re erdraagriiche Fabrik.
  • 1862: D'Maschììnefabrike Havas und Ritter ùn Haberényi entstönn.
  • 1867: De József Angster gründet di nooch ihm benännti Orglefabrik.
  • 1868: D'Borzellanfabrik Zsolnay wird zùr vìllicht bekannteste Fabrik vù Pécs.
  • 2000: Restaurierig vùm Iichaufszändrùm.

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Nationaltheater z Pécs.

Pécs isch eini vù de älteste ungarische Städt ùn riich an Denkmöler. Es wird viilmool als Zändrùm vù Dransdanubie aaglüegt. S kulturäll Läbe isch sowohl ìn Bezùùg ùf d'Musik wie au ìn Bezùùg ùf d'Chunscht einzigartig z ganz Ungarn: Musee wie s Modern Magyar Képtár, s Csontváry Múzeum, s Martyn Ferenc Múzeum, s Victor Vasarely Múzeum, s Amerigo Tot Múzeum ùn s Utca-Museum vù de Erzsébet Schaár zeige e ussergwöhnlig vollständigi Sammlig an ungarischer Chunscht ùs em 20. Johrhundert. Z Pécs gìt's au e Opere, e Symphoniorchester ùn mehreri Theater; es isch draditionäll e beläbti Stadt ùn Schaublatz vù zahlriiche Veraastaltige ùn Fest.

Tourismùs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Zsolnay-Brùnne ùf em Széchenyi tér
De Pécser Doom.
De Hauptiigang vù de Synagoge.

Z Pécs ǜberlagere sich d'Züügnìss vù 2000 Johr Gschicht: d'Rest vù de römische Sììdlige, di friehchristligi Nekropolìs ùs em 4. Johrhundert, d'Ìnnestadt mìt ihrer Muur, di türkische Moschee, di bürgerlige düttsche Hüser, de Doom, s Zsolnay-Viertel ùn di skandinavischi Sììdlig – e einzigartigi Sammlig z Öiropa.

Z Pécs gìt's meh wie 250 Musee ùn e riichi Usswahl an Veraastaltige, wùù voor allem ìm Sùmmer stattfinde. Ùf de Ìnternetsitte vù Pécs cha mer e virtuälle Spaziergang durch d'Stadt mache[1] ùn sich Bräsentatione ǜber d'Sehenswürdigkeite vù de Stadt aalose.[2]

Au bietet Pécs e großi Zahl an Ussflùùgsziil. De Mecsextrém-Park lìt zwei Kilometer ewèg, usserdèm gìt's e Vergnüegigs- ùn e Dierpark, wùù vù-ne-re Schmoolspuurbahn mìtenand verbunde sìn. Sälli fahrt ùf de chürzeste Schmoolspuurstrecki (570 m) vù Ungarn.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fakultät fǜr Sprooch-, Literatur- ùn Naturwǜsseschafte an de PTE.

Di zäh Chindergärte z Pécs sìn ìm Johr 2008 vù insgsamt 4408 Chinder bsüecht worre. D'Aazahl Schieler vù de Grundschüele isch zämmegrächnet bi 9.342 gläge, die vù de Mìttelschüele bi 10.493.

Vùm Chönig Lajos Nagy isch 1367 z Pécs di erschti ungarischi Universität ǜberhaupt baut worre. Ǜber sìì isch nùme weenig bekannt. Di hǜtigi Universität, d'JPTE (Janus Pannonius Tudományegyetem) isch di gröschti vù ganz Ungarn ùn zällt ǜber 30.000 Studänte. 2006 isch s Systeem vùm Bologna-Brozäss iigfiehrt worre.

Usserdèm stoht z Pécs di erschti Mìttelschüel, wùù äxdra fǜr d'Roma gründet worre isch, s Gandhi Gimnázium.

Stadtpartnerschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. http://varoslako.pecs.hu/cikk/0907/578252/20090210_pecs_virtualis_seta_1.htm
  2. http://www.infomap.hu/index.php?id=179,144,0,0,1,0

Externi Sitte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Pécs – Sammlig vo witere Multimediadateie
Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Pécs“ vu de ungarische Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.