Muri AG
| Muri | |
|---|---|
 |
|
| Basisdate | |
| Staat: | Schwiiz |
| Kanton: | Aargau (AG) |
| Bezirk: | Muri |
| BFS-Nr.: | 4236 |
| Poschtleitzahl: | 5630 |
| UN/LOCODE: | CH MUR |
| Koordinate: | 668329 / 23640447.2749968.341674460Koordinate: 47° 16′ 30″ N, 8° 20′ 30″ O; CH1903: 668329 / 236404 |
| Höchi: | 460 m ü. M. |
| Flächi: | 12.34 km² |
| Iiwohner: | 7176 (31. Dezämber 2011)[1] |
| Website: | www.muri.ch |
 Muri-Wey mit Kloster |
|
| Karte | |
 |
|
| Dialäkt: Freiämtertütsch |
S'Chloschterdoorf Muri im Freiamt esch Hauptort fom aargauische Betserk Muri ond mid mee ass säschsehalbtusig Iiwoner di zwoitggrööscht Gmeind im Freiamt. D'Gmäind gids erscht sid 1816, wo sich d' Döörfer Wey, Doorfmuuri, Egg ond Hasli zo-n-äinere Gmäind zämeto hend. Wey Dorfmuuri ond Egg sind hüt oms Chlooschter on ome Baanhoof zämeggwachse.
Inhaltsverzeichnis |
Geografisch [ändere]
S'Doorf Muri liid am obere-n-Änd fom Bönztaal. Im Weschte goods gääch de Lindebärg duruf, im Oschte isch de Wagerain Gränze zom Rüsstool. D Hauptsidlig isch öppe 460 Meeter hööcher ass s'Meer, de Wiiler Langematt im Weschte isch de aber scho 570 Meeter dröber. Langematt isch aber nid öppe der einzig Murianer Wiiler, wenn fom Noorde de Bönz noche uf Muuri gohscht, ggsesch zersch emol s'Hasli ond Wili.
Im Oschte isch Türmele mid Egg zämeggwachse. Nächer gids natörli na mängs Äinzelhof ofem ganze Ggmäindbann.
De gants Ggmäindbann isch 1234 Hektaren gross, 264 derfoo isch Holz ond 221 Sidlig.
Oss der Gschicht [ändere]
Di eeschte Lüt sind scho in der Jungstaiziit of Muri cho. Muri sälber isch de öppe n'im achte-n-oder nüünte Jorhundert fo de n Alemanne ggröndet wore ond hed i säber Ziit Murahe gghäisse. Da Woort heigids vo de Römer: of latinisch gheisst murus "Muur".
Wa ass de witers midem Doorf bbassiert ischt, da hed fill midem Chlooschter ts'tue: Anno Domini 1027 heigid nämli de Radbot von Habsburg ond s'Ita von Lothringen z'Muuri es Benediktinerchlooschter ggröndet; schints seig s'Doorf forhär dor Ggwalt i Bsits for Familie choo. So we d'Hapsborger mid de Joore wichtiger woorde sind, so isch au s'Chlooschter riicher ond mächtiger wore. S'Doorf sälber isch au ggwachse ond mid de Tsiit heds seperati Döörfer ggee: di höttige Doorftail ond Wiiler. Im Johr 1415 hend d'Äidgenosse der Aargau eroberet. Muuri isch i de Gmäine Herrschaft fo de Freie-n-Ämbtere zueggschlage wore.
Hundert Joor schbbööter isch denn d'Froog ggsi, öb mer tsor noie Religion fom Zwingli setti wächsle, ond mängs äine het da denn au ggmacht. Aber wo dr Ueli Zwingli denn z'Chappel ään im Chrieg ggschtoorbe nischt, isch d'Sach klaar ggsi ond mer isch wider katolisch worde. S' Chlooschter isch sid dete richer ond riicher wore, sid 1701 isch es sogaar en Föörschtabtei ond riichschts Chlooschter fo de Schwiits ggsi. 1798 sind denn aber d'Franzose choo, und ab deet ischs Bachab ggange midem Chloschter. Di frönde Herre hend s'zwaar na nid chönne uufhebe, da hed denn aber di radikal Aargauer Regierig 1841 geern taa. D' Chlooschterkasse isch mängs grösser ggsii, ass di järliche Schtüriiname fom ganze Kanton. Fo det aa hed d'Gmäind müesse da mache, wa s'Chlooschter iez nömme chan: zom Biischpiil för d'Bildig luege. I dere Ziit hed sich s' Doorf aber au schtarch entwikklet: D'Fusion fo de Wiiler 1816, denn hed d'Woler Schtrauinduschtrii en chline-n-Uufschwung gee, ond änds 19. Jorhundert heds denn au d'Isebaan gge. De Baanhof, wo mer sinertsiit äifach is Nüüt ggschtellt hed, ischt hüt, mid em Chlooschter zäme, s Zäntrom fom Doorf.
Na öppis öber s'Ggmäintswappe [ändere]
S Wappe sich en silbrigi zwoiräi-igi Muur mid schwaartse Fuege ond drüü Tsinne. Äigentlich isch da s'Wappe fom Chlooschter. Früecher hed mer na s'Wappe fo de Freie-n-Ämbter (di goldig Mardersüüle fom Häiland)för s'Doorf ggna.
Schdadistik [ändere]
| Joor | 1755 | 1803 | 1850 | 1900 | 1930 | 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 |
| Iiwoner | 1158 | 1473 | 1929 | 2073 | 3130 | 3680 | 3957 | 4853 | 5399 | 6009 | 6545 |
Am 31. Dezember 2007 hend 6670 Lüt z'Muri ggwont, 20,7 % derfoo sind ke Schwiizer ggsii. Wo mer im Joor 2000 Volchszälig ggmacht hed, hend 63,7 % ggsäid si seigid römisch katolisch, 16,6 % reformiert, 2,5 % christlich-orthodox und 6,9 % muslimisch; 1,0 % hend süsch en Religion ggha. 86,4 % hend ggsäit si heigid Tütsch als Hauptschbbrooch, 4,2 % Albanisch, 2,7 % Italienisch, 2,2 % Serbokroatisch, 1,1 % Portugiisisch.
Z'Muuri gids guet 3800 Aarbetsbbläts, 5 % ir Landwerschaft, 40 % ir Induschtrii ond 55 % be de Dienschtläischtige.
