Markgräflerisch
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
 |
Dialäkt: Markgräflerisch (Lörrach/Ebringe) |
Markgräflerisch noch dere Definition isch - historisch - e Variante vum Hochalemannische, wo zwische Freiburg un Basel gschwätzt wird.
Sälli Region entspricht ugfähr im Wibaubiet Markgräflerland, doher dr Namme.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Definition
Korrekt miesst mer s'Markgräflerisch wohl als Hochalemannisch mit binnenhochdeutscher Konsonantenschwächung im Kontaktgebiet zum Niederalemannischen bezeichne.
[ändere] Merchmol
De Verlauf vo de k-ch-Linie isch nimmi klar definierbar. Friehner isch si diräkt under Fryburg im Brysgau verlaufe. Hüt git s numme no wenigi Lüt wo Chatz und Chopf sage; under em Yfluss vom Hochdütsche sait mer hüfíg Katz und Kopf. Wo s ch erhalte blybe isch, wird s oft weniger dütlig usgsproche wie in de Schwiz. De Lut klingt meh wie [χ] oder [ʁ].
E Bsunderheit vom Markgräflerische Dialekt isch usserdem d Verschiebig vo de Diphthong "ue" und "üe". Im ursprünglige Dialekt ßin si zu "üe" und "ie" worre, woby "ü", "i" und "e" starch reduziert und insgsamt chürzer gsproche werre, was de Dialäkt vom Baseldýtsch unterscheidet. Im Norde vom Dialäktgebiet findet die Verschiebig z.D. nit statt. Under em Yfluss vom Hochdütsche verschwindet s <e> in denne Diphthong.
Übersicht:
| Schwízerisch | Phonetisch (CH usw.) | Markgräflerisch | Phonetisch (Markgr.) |
| uä | uε | üe | ʏə |
| üä | yε | ie | ɪə |
| iä | iε | ie | ɪə |
Charakteristisch isch au di starchi Konsonanteschwächig. So werre zum Bispyl vor Vokal [b], [d] und [g] gsait, wo uff Hochdütsch [p], [t] und [k] ßin. [k] blibt am Wortafang aber oft erhalte.
[ändere] Vokal
S Markgräflerische verwendet insgsamt 20 Vokale:
[a:], [a]
[ε], [e:], [ə], [ε:]
[ɪ], [i], [i:]
[ɔ], [o], [o:]
[ʊ], [u], [u:]
[œ], [ø:]
[ʏ], [y], [y:]
[ändere] Witers
In dr Umgangssproch wird üsserdem - au underem Ifluss vu dr Stadt Friburg, wo s'Alemannisch e ganz grings Asähe het - diphthongiert. Mer sait jetzt z.B. mej, dej un sej statt mi, di un si bi dr Possessivpronome,
S'Markgräflerisch isch au nit eiheitlich, so verlaufe - z.T. an historische Konfessionsgrenze - Isoglosse vo ü un i oder ä un e, wo ufgrund vu dr inzwische (glicklicherwiis) meegliche Mischehe au unter dr Dialektsprecher verschwinde oder verwische.
Subtili grammatikalische Unterschide git's au zwische Süde und Norde vum Markgräfland, so z.B. bim Zahlwort zwei, wo mer im Süde in dr Deklination zwische dr grammatikalische Gschlechter underschidet, was mer im Norde degege nit macht.
[ändere] Literatur
Dr bechanntischt Dichter vum markgräfler Alemannisch isch dr Johann Peter Hebel.
