Herzog

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet de Adelstitel Herzog. Für bekannti Namesträger mit em Familiename Herzog lueg bi Herzog (Name).


Herzog, vo althochdüütsch: herizogo "wo vor em Heer zieht", isch en Adelstitel.

Früemittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Urschprünglich sind Herzög germanischi Heerfüehrer gsii, wo für d Duur vomene Chriegszug vo Schtammesfürschte dur Wahl oder dur Los beschtimmt worde sind.

I dr Merowingerziit sind Herzög königlichi Amtsträger mit vorwiegend militärische Uufgabe, wo dr König es Herzogtum mit Oberhoheit über Land- und ggf. Markgrafschafte verliehe hät.

Im Früehmittelalter sind im Ruum vom fränkische Riich erblich Stammesherzogtümer entschtande, wo von de Karolinger uufghoben worde sind, mit em Niedergang vo dr königliche Zentralgwalt Endi vom 9. Jahrhundert aber wieder uufglebt sind. D Stammesherzög im Oberfrankeriich zu Ziite vom Heinrichs I. sind i dr Regle Mitglieder vo regionale Herrscher-Dynaschtie.

Hochmittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Otto I., Herzog vo Schwabe un Bayern (954-982) uf em Essener Mathildechrüz

Otto, Herzog von Schwaben und Bayern (* 954; † 31. Oktober 982 in Lucca) wa Im Heilige Römische Riich händ sich im 12. und 13. Jahrhundert d Schtammesherzogtümer zuenehmend in Territorial- und Titular-Herzogtümer gwandlet. En Herzog isch denaa Herrscher über beschtimmti, rüümlich oft zerrisseni Territorie oder Träger vom vom König verliehene Adelstitel. D Herzogswürde ich vom König als Lehen vergeeh worde und hät au wieder entzoge werde chönne (lueg bi Heinrich der Löwe und ihm siini Absetzig in Sachsen und Bayern 1180).

Uf die Wiis isch dr urschprünglich uf es Schtammesgebiet bezogeni Titel vomene "Herzog vo Sachse" nach 1180 uufgschpalte und regional neu zuegordnet worde: Dr Erzbischof vo Köln hät vom düütsche König de Titel vomene "Herzog vo Weschtfale" erhalte (ere bis dehii zu Sachse ghörige Region, quasi Wescht-Sachse), während s Fürschtehuus vo de Askanier de Titel vomene "Herzog vo Sachse" für de Oschtteil vom bisherige Schtammesherzogtum erhalte (sit 1356 als Kurfürschte vo Sachse mit Sitz in Wittenberg). Durs Uussterbe vo de Wittenberger Askanier 1423 isch dr Kurfürschte- und sächsischi Herzogstitel an di no viil wiiter öschtlich sitzende Wettiner, d Markgrafe vo Meisse übergange, wodurch dr urschprünglich ufs hütige "Niedersachse" zentrierti Herzogstitel und Landesname is hütige "Land Sachse" um Dresden und Meisse graate, wo er bis dahii überhaupt nüt demit z tue ghaa hät.

Während sich in Bayern dr schtammesbezogeni Herzogstitel sit 1180 uf d Ländereie vo de Wittelsbacher beschränkt händ, wo ihn sitheer gfüehrt händ, isch dr Titel vomene Herzog vo Schwabe sit em Uusschterbe vo de Hoheschtaufe 1268 völlig usser Gebruuch. Dr "Herzog vo Franke" hät als Ehretitel vom Fürschtbischof vo Würzburg bis 1802/03 es Schattedaasii gfüehrt.

Schpaatmittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zuegliich aber sind im Schpaatmittelalter dur Rangerhebige vo verschiedene Fürschte neui dynastisch-territorial definierti Herzogtümer dezue choo: De Aafang händ d 1180 de von ihne früeher bsetzte Schtammesherzogtümer Sachse und Bayern verluschtig ggangene Welfe gmacht, wo im 13. Jahrhundert für ihri Erbbsitzige in Norddüütschland de Titel vomene "Herzog vo Braunschweig" erhalte händ. Im 14. Jahrhundert sind au di slawische Fürschte vo Mecklenburg, im 15. Jahrhundert dr Graf vo Württemberg vom Kaiser zu Herzöge "beförderet" worde.

Neuziit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Karl Friedrich (1728-1811), dr erscht Großherzog vo Bade

I dr Früehe Neuziit isch die Form vo dr Rangerhöhig abgebbt; schtatt desse händ sither einigi Herzög versuecht, de höherwertigi Kurfürschte-Titel (mit em Recht vo dr Teilnaahm a dr Kaiserwahl) z erlange, was em Herzog vo Braunschweig-Lüneburg 1692 glunge isch, em konkurrierende Herzog vo Württemberg erscht 1803.

Mit dr Zerschlagig vom "Heilige Römische Riich vo dr Düütsche Nation" zwüsched 1801 und 1806 und dr Herrschaft vom Napoleons I. über Düütschland isch e wiiteri Folg vo Rangerhöhige für aapassigsbereiti düütschi Fürschte erfolgt: Bisherigi Herzög sind - wie der vo Württemberg - zerscht zu Kurfürschte, dänn zu Könige beförderet worde, bisherigi Fürschte - wie di diverse Linie vo Anhalt - zu Herzöge uufgschtiege. Nach em Sieg über Napoleon hät 1815 dr Wiener Kongress vo de Siegermächt zunere wiitere, letschte Welle vo dernige Rangerhöhige gfüehrt. Meischt bedingt dur Verwandtschaft mit mächtige Monarche vo Europa, insbsunderi mit em russische Kaiser oder em König vo Preusse, sind in Düütschland einigi bisherigi Herzög 1815 zu "Großherzöge" uufgschtiege (Sachsen-Weimar-Eisenach, Oldenburg, Mecklenburg-Schwerin und Mecklenburg-Strelitz, Luxemburg). Au dr Markgrof vo Bade isch zerscht Kurfürscht (1803) un deno e Großherzog wore (1806).

Grossherzög händ zuedem s Recht uuszeichnet königlichi Privilegie wahrzneeh (öppe Nobilitierige). Ihri Titulatur isch demnach au königlichi Hoheit gsii. Hüt füehrt nur no dr Monarch vo Luxemburg de Titel vomene Grossherzog. Als Bsunderheit hät bis 1918 in Öschterriich d Titulatur vomene Erzherzog exischtiert. Die isch ab 1359 gfüehrt worde (gfälschts Privilegium Maius) und hett di hervorghobeni Schtellig vo de Herzög vo Öschterriich gegeüber de andere Riichsfürschte symbolisiere sölle und hät als Pendant zur Würdi vomene Kurfürscht dient (jedoch ohni Königswahlrecht). Zerscht händ nur di jewiilige Vorschteher vom Huus Habsburg de Titel gfüehrt, nachdems Usus worde isch en Habsburger zum düütsche König und römische Kaiser zwähle, händ fortaa di Habsburgische Prinze de Titel vomene Erzherzog gfüehrt.

Regierendi Herzög in Düütschland (mit em Prädikat "Hoheit") sind zwüsched 1815 und 1918: dr Herzog vo Braunschweig (Linie Wolfenbüttel bis 1886, Linie Hannover ab 1913), dr Herzog vo Anhalt (ab 1863, devoor mehreri Teil-Herzogtümer), wo nur bis 1866 regierendi Herzog vo Nassau, wo 1890 s souveräne Grossherzogtum Luxemburg gerbt hät, wo bis 1864 als Herzog vo Schleswig, Holstein und Lauenburg regierendi König vo Dänemark (wo in dene drei Schtaate vom König vo Preusse abglöst worde isch, wo zuegliich Nassau annektiert hät) sowie di wettinische Herzög vo Sachsen-Coburg und Gotha, Sachsen-Meiningen und Sachsen-Altenburg.

Regierendi Monarche vo höherem Rang händ au Adligi in Herzogschtand erhebe chönne (Titularherzög). Während s hüüfiger vorchoo isch, dass niedrigere Adel gegraft oder gefürstet worde isch, isch di bekannteschti Erhebig zum Herzog diejenigi vom Otto vo Bismark zum "Herzog vo Lauenburg" dur de Wilhelm II. gsii; en Titel, wo er jedoch - us Protescht gege de Verleiher - nöd gfüehrt hät.

Usserhalb vo Düütschland händ in Europa ab 1815 souveräni Herzogtümer au in Italie - Modena, Parma und Piacenza, Lucca, Guastalla, Massa und Carrara) exischtiert. Alli die Schtaate sind 1859/60 im Zuug vo dr italienische Einigung verschwunde.

Das 1815 aschtell vo dr einschtige Adelsrepublik Genua gschaffene "Herzogtum Genua" isch vo vornherein unselbschtändige Bestandteil vom Königriiches Sardinien gsii.

In viile europäische Monarchien sind königliche Prinze zuesätzlich historischi Herzogstitel verliehe worde bzw. werded (mit Ländereie und Iikünfte, aber ohni Herrschaftsrecht). Das hät für Frankriich bis zum Endi vo dr Monarchie 1848/70 und für Italie entschprechend bis 1946 gulte, es gilt hüt no für Schpanie, Schwede und Grossbritannie.

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Herzog“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.