Kanton Graubünden

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
(Witergleitet vun Graubünden)
Hops zue: Navigation, Suech
Kanton Graubünden
Chantun Grischun
Cantone dei Grigioni
Wappe vum Kanton GraubündenChantun GrischunCantone dei Grigioni

Basisdate
Staat: Schwiiz
Abchürzig: GR
Amtssproche: Dütsch (76 %),
Rätoromanisch (16 %),
Italienisch (12 %)
Hauptort: Chur
Flächi: 7'105 km²
(Rang 1)
Iwohner: 193'388[1] (31. Dezämber 2011)
(Rang 14)
Bevölkerigsdichti: 27 Iw./km²
(Rang 26)
Bitritt zue dr
Eidgnosseschaft:
1803
Websyte: www.GR.ch
Lag
Lag vum Kanton in dr Schwyz
Charte
Charte Kanton GraubündenChantun GrischunCantone dei Grigioni

Dr Kanton Graubünda bzw. z Bündnerland (hochdütsch Kanton Graubünden; sur. Cantun Grischun, surm. Cantung Grischung, engad. u. rg. Chantun Grischun; it. Grigioni; frz. Grisons) isch a Kanton isch än tütsch-, rätoromanisch- und italienischschprochige Kanton i dä Schwiiz und liit vollständig im Gebiät vo dä Alpä. Dä Hauptort isch Chur.

Namä und Wappä[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dä Kanton Graubündä trait dä Namä vom ehemols politisch gwichtigschtä vo dä Drü Bünd, us dänä är entstandä isch. Dä 1367 gründeti Graue Bund isch erschtmols 1442 gnännt, vermuätlich än Spottnamä vo dä Zürcher und Öschterricher, wo vo de Bundslüüt vor 1486 übernoh worde isch. Im 15. Johrhundert erschint dä Namä für di susch Drü Bünd gnannti Gsamtheit vo dä Bünd. Im 16. Johrhundert isch vo Humanischtä dä Namä vo dä römischä Provinz Rätia als Rätiä uf s Gebiät vo dä Drü Bünd übertrait wordä. 1799 sind d Bünd vom Napoleon als Kanton Rätiä i dä Schwiiz igliderät worde. D Bezaichnig isch hüt no für Inschtituzione wie di Rhätisch Bahn (Bahngsellschaft wo dä Kanton Graubünde befahrt)oder s Rätisch Museum z Chur üblich. Au d Bezaichnig rätoromanisch für die romanisch Sproch vom Bünderland (nöd z Verwächslä mit Bündnerromanisch = Rumantsch grischun, di künschtlich gschaffni Hochsproch vo de verschidenä Idiom) stammt vo döt. Sit dä Konstituierig vom modärnä Kanton vo dä Schwiizerische Eidgenossäschaft 1803 isch dä Namä Graubündä offiziäll.

S Kantonswappa setzt sich entsprächend aus dä Wappa vo da Drü Bünd zämma.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Kanton Graubünda isch di höchschti Erhebig de Piz Bernina (4'049 m ü. M.) und de tüüfschti Punkt isch d Moesa a dä Gränza zum Kanton Tessin (260 m ü. M.).

Z Bündnerland isch vor Flächi her dr gröscht Kanton in dr Schwiz, isch aber weg sinara geografischa Bedingiga sehr dünn besidlet. Vor Iwohnerzahl her ischer nur ufem Platz 15 indr Kantonsranglischta. Er hett öppa glich vil Iwohner wie dr flächamässig klinschti Kanton ir Schwiz, Basel-Stadt.

Gmeinsami Kantonsgränza hät Graubünda im Südweschta mit em Tessin, im Weschta mit Uri, im Norda mit Glarus und St. Galla. Graubünda bildet d Landäsgränza vo da Schwiiz mit em Liachtaschtai sowia mit Öschtrich im Norda, em italienischa Südtirol im Oschtä und dä Lombardai im Süda. Näbäd Graubünda grenzt nur no St. Galla a drü verschideni Nochborschtaata.

Bezirk und Chrais[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gmeinda[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Kanton Graubünda hät 158 Gmeinda (Stand: 1. Januar 2013). Dia folganda Gmeinda vom Kanton händ am 31. Dezember 2011 meh als 5'000 Iwohner kha:

Di politisch Gmeind Landquart bestoot sit em 1. Januar 2012 us de ehemoliga Gmeinda Igis und Mastrils. Si hätt am Aafang öpa 8'500 Iwohner kha und blibt drumm a dritter Stell.

Di durchschnittlichi Gmeind het ätta 1'100 Iwohner. (lueg au: Gmeinde vum Kanton Graubünde)

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ursprünglichi Verbreitig vo dr Sproche im Bündnerland

Sprocha[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als einziga Kanton vor Schwiz het Graubünda drei Amtssprocha: Dütsch, Rätoromanisch und Italienisch. Im Bündnerland werdet drei dütschi Dialekt gsproche: Im Rintl vo Maiefeld bis Bonaduz redt me Khuurer-Rintaalerisch, en Dialekt wo zum Ostschwizerische grechnet werd. I de restliche dütschsprochige Gebiet werd Walserdütsch gredt, wo zum Höchstalemannische ghört und schlussendli isch do no s Dorf Samnaun, wo als ainzige Ort i de Schwiz en bairische Dialekt gredt werd.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr wichtigscht Wirtschaftszwig im Summer als au im Winter isch dr Turismus. Das isch so sit dr Mitti vom 19. Johrhundert. Aber bis is Johr 1926 sind privati Auto im Kanton Graubünda verbota gsi.

Referänze[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölcherig vo Graubünda

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Kanton Graubünden – Sammlig vo witere Multimediadateie