Frick

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Frick
Wappe vo Frick
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Laufenburgw
BFS-Nr.: 4163i1f3f4
Poschtleitzahl: 5070
UN/LOCODE: CH FCK
Koordinate: 643966 / 26211747.508338.022233350Koordinate: 47° 30′ 30″ N, 8° 1′ 20″ O; CH1903: 643966 / 262117
Höchi: 350 m ü. M.
Flächi: 9.96 km²
Iiwohner: 5055 (31. Dezämber 2012)[1]
Website: www.frick.ch
Karte
Karte von Frick
ww

Frigch oder au Frick oder Freck usgsproche isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Schwiizer Kanton Aargau. Frigch isch iiwohermässig die grösscht Gmeind im Bezirk Laufeburg und s regionale Zäntrum vom obere Fricktal. Historisch gseh isch Frigch keis Dorf sondern e (Märt-)Fläcke.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Dorf ligt im Tal vode Sissle, wo sich a dere Stöu zumene breite und flache Becki uswiitet. Im Südweschte zwiigt s Tal vom Bruggbach ab. S Becki hät eppe e Durchmässer vomne Kilometer und rundume hets waldriichi Hügel vom Tafeljura. Die Hügel hend meischtens im undere Teil Flankene, wo steil ufe gönd. Im obere Teil hets de meischtens flachs Land (uf Hochdütsch Hochebene). S Siedligsgebiet vo Frigch isch mit de Gmeind Gipf-Oberfrigch zämegwachse. Ganz im Norde, am Ändi vomene chliine Sittetal, ligt de Hang vom Chaischtebärg, wo mer Wyräbe apflanzt het. Im Oschte isch de Frigcherberg, wo 650 Meter höch isch, im Süde ligt d Chornbärgeräbni (540 m ü. M.), wo mer viil Landwirtschaft betriibt, und im Weschte ligt de Wolbärg (556 m ü. M.). Wenn mer ufe Wolbärg well ufestiige, isch es nit sone Chrampf, well de Aschtiig im Gägesatz zo de übrige Hügel flach und gliichmässig isch.

D Flächi vo Frigch isch 996 Hektare gross, dodevo sy 292 Hektare bewaldet und 241 Hektare sy überbaut. De Frigcherbärg isch de höchschti Punkt vo de Gmeind und isch 650 Meter höch. De teufschti isch 342 Meter höch und ligt be de ehemalige Kläralag a de Sissle, ide Nöchi vode Autobahnbrugg.

Nochbergmeinde sy Eike im Nordweschte, Öschge im Norde, Chaischde im Nordoschte, Hornusse im Oschte, Üke im Südoschte, Gipf-Oberfrigch im Süde und Schupfert im Weschte.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zahlriichi Fund beleget, dass es e Besiidlig ide Bronzezyt geh het. Ide Römerzyt isch Frigch e bedütendi Siidlig ade Römerstroos gsy, wo vo Augusta Raurica (Augscht) uf Vindonissa (Windisch) gange isch. Im 1. Jahrhundert het mer agfannge Iiseerz abzbaue. Sit em 2. Jahrhundert hets au e römische Guetshof gha. Um s Johr 370 isch ufem Chilehügel ufeme Kaschtell, wo scho sit em früche 4. Jahrhundert do gsy isch, e Befeschtigungsaalag entschtande.

Wo s 5. Johrhundert agfange het, hend sich d Römer zrüggzoge. Alamannischi Iiwanderer hend sich mit de romanisierte keltische Bevölkerig vermischt. De Frigchgau isch spöter e Teil vom Frankeriich wurde und het am 843 zum Frankeriich ghört. Die erschti urkundlichi Erwähnig vo Fricho stammt usem Johr 1064. De Ortsname stammt vom latiinische ferraricia, was so viil wie „Iiseerzgebiet“ heisst, ab. Im Mittelalter isch Frick s Herrschaftszentrum vode Grafe vo Hombärg-Thierstei gsy. Wo die usgstorbe sy, hend im Johr 1232 d Habsburger d Herrschaft übernoh. Nachem Waldshueterchrieg vo 1468 hend d Habsburger s gsamte Frigchtal ade Burgunder verpfändet. Wo d Eidgenosse d Burgunder gschlage hend, isch Frick 1477 wieder zu de öschterrichische Herrschaft cho. Nach de Riichsreform vom öschterrichische Kaiser Maximilian em I. im Johr 1491 isch Frick de Hauptort vode Landschaft Frigchtal, innerhalb vode vorderöschterrichische Kameralherrschafft Rhyfälde worde. Wo de Schwoobechrieg vo 1499 fertig gsy isch, sind d Bärner und d Friiburger Truppe cho und hend d Dörfer zwüsche de Staffelegg und Frigch verwüeschtet. Im 17. Johrhundert hets chuum längeri Friidenszyte geh. De Rappechrieg, en Buureufstand, het vo 1612 bis 1614 duuret. Im Driissigjährige Chrieg, wo zwüsche 1633 und 1638 au s Frigchtal erfasst het, sind d Chile und s Dorf zerstört worde. Au d Usenandersetzig zwüsche Öschterrich und Frankrich isch für s Frigchtal nit guet gsy. In wirtschaftlicher Hesicht isch es nämli empfindlich gschwächt und ide Entwicklig zrügggworfe wurde.
Wo de Pfälzisch Erbfolgechrieg stattgfunde het (1688-1697), sind au wieder frömdi Truppe dür d Region zoge. D Iiseerzgwünnig het völlig a Bedütig verlore. Dass es wirtschaftlich wieder berguf got, het de Kaiser Leopold I. 1701 am Fläcke Frigch s Märträcht geh.

1797 isch s Frigchtal nachem Friide vo Campo Formio es französisches Protektorat worde. Wo de zweit Koalitionschrieg gsy isch, isch d Frontlinie zwüsche de Armeeä vo Frankriich und Öschterriich do verloffe. Am 20. Februar 1802 isch de Kanton Frigchtal gründet worde. De het sich im Augschte ade Helvetische Republik agschlosse. So isch Frigch schwiizerisch worde. D Gmeind isch de Hauptort vom Distrikt Frigch worde. Im Septämber vom gliiche Johr hend sich d Gmeindsverträter vom Frigchtal imene Gaschthuus z Frigch troffe und hend erchlärt, dass mer de Statthalter Sebastian Fahrländer absetze duet. Sit em 19. März 1803 ghört Frigch zum Aargau. 1804 het mer d Ortsteil Gipf und Oberfrigch abtrännt. Sit dem Johr bilde die zwei Ortsteil d Gmeind Gipf-Oberfrigch.

Im 19. Johrhundert isch Frigch en armi Gmeind gsy. Über zäh Prozänt vode Bewohner sy usgwanderet. Wo am 2. Augschte 1875 d Bözbärglinie eröffnet worde isch, isch es mit de Wirtschaft wieder bärguf gange. Wo s 20. Jahrhundert agfange het, hend sich die erschte Industriiundernehme in Frigch agsiidlet. D Landwirtschaft isch zerscht vode Industrii und när au vom Dienschtleischtigssektor verdrängt worde. Sit em Ändi vom Zweite Wältchrieg het sich d Bevölkerigszahl verdreyfacht.

Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Frigch isch bekannt worde, wo mer es vollständigs Skelett vomene Dinosaurier gfunde het. 1961 het mer erschti Chnoche endeckt und 1976 het mer de be mehrere Grabige inere Tongrueb d Überräscht vomene Plateosaurus friigleit. Säb Skelett und zahlriichi Fossilie chönnet im 1991 eröffnete Sauriermuseum agluegt wärde. I de Mitti vom Chreisverchehr, be de Autobahnusfahrt, stoht e grosse Dinosaurier, wo für da Museum wirbt.

Bekannt isch Frigch au für syni Märt. Es git insgsamt füüf ade Zahl, wobii de Wiehnachtsmärt de neuschti isch. De erschti isch de Fasnachtsmärt, wo immer vorem zweite Faiss stattfindet. Am zweite Mäntig im Maie findet de Maiemärt statt, am zweite Mäntig im Augschte de Augschtemärt und am zweite Mäntig im November isch de Martinimärt. Im Dezämber findet amene Samschtig de Wiehnachtsmärt statt.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Wappe vo Frigch hets en rote Fuchs uf wiisem Grund, wo am springe isch. Früecher het mer s Wappe vom Kanton Frigchtal gfüehrt, es grüens Lindeblatt uf wiisem Grund. Will das aber scho anderi Gmeinde da Wappe gfüehrt hend, het Frigch 1931 s Wappe vo de Herre vo Frigch übernoh, wo es Ministerialgschlächt vo de Habsburger gsy isch.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Johr 1768 het Frigch 495 Iiwohner gha. 1850 sinds 950 und 1900 937 Iiwohner gsy. 1950 het d Gmeind 1589 Iiwohner gha und 2000 sinds de 4028 Lüüt gsy, wo z Frigch hwohnt hend.

Am 31. Dezämber 2007 hend 4717 Mönsche z Frigch gläbt, devo sind 25,3 % Usländer gsy. Be de Volkszählig im Johr 2000 sind 50,4 % römisch-katholisch, 23,1 % reformiert, 11,2 % muslimisch und 1,3 % chrischtlich-orthodox gsy. 1,7 % hend e andere Glaube ageh.

85,1 % hend Dütsch als ihri Muetersproch ageh, 3,6 % hend gseit, das sig Italienisch, 3,2 % hend gseit Albanisch, 2,0 % hend Türkisch und 1,7 % hend Serbokroatisch ageh. 0,5 % hend gseit, säb sig Spanisch.

Politik und Rächt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmeindversammlig, wo en Versammlig vo de Stimmberächtige isch, üebt d Legislativgwalt us. Usfüehrendi Behörde isch de füüfchöpfig Gmeindsrot. Sini Amtszyt duuret vier Johr und er wird im Majorzverfahre (Mehrheitswahlverfahre) gwählt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind. Usserdem vollzieht er Bschlüss vo de Gmeindsversammlig und d Ufgabe, wo ihm de Kanton und de Bund gänd.

Für Rächtsstrittigkeite isch s Bezirksgricht z Laufeburg zueständig. Z Frigch gitz e Friedensrichter, wo au für d Gmeinde Eike, Gipf-Oberfrick, Hornusse, Münchwile und Öschge zueständig isch.

Sit 1989 het Frigch e Partnerschaft mit de Gmeind Frickinge im dütsche Bundesland Bade-Württebärg.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Frigch gits nach Betriebszählig, wo mer 2005 gmacht het, fascht 3000 Arbetsplätz, devo 3 % ide Landwirtschaft, 46 % i de Induschtrii und 51 % im Dienschtleischtigssektor. S wirtschaftliche Gscheh isch sehr viilsittig. Es git rund 250 chliineri und mittleri Undernähme (KMU). Frigch isch s dominierenschte wirtschaftliche Zäntrum vo de Region vom obere Frigchtal. Trotzdem gitz viili Wägpendler, wo vor allem ide Agglomeration Basel und z Aarau schaffe. Im ganze Gmeindgebiet sy Ussehöf verstreut, wo Landwirtschaft betriibe wird.

Sit 1973 bestoht s Forschigsinschtitut für biologische Landbau (FiBL). Säb isch die wältwiit grösschti Forschigsiirichtig für biologischi Landwirtschaft.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ide Gmeind hets drey Chindergärte und zwei Schuelzentre, wo mer alli Stufe vode obligatorische Volksschuel cha absolviere. Usserdem gitz no en Musigschuel und e Heilpädagogischi Sonderschuel. Wenn mer d Kantonschuel (Gymnasium) will bsueche, muess mer uf Aarau.

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Frick het en Aschluss ade Autobahn A3, wo Basel und Züri mitenand verbindet. Frigch isch de Usgangspunkt für d Passtrosse über de Bözbärg uf Brugg, über de Bänke und d Staffelegg uf Aarau, und über de Chaischtebärg uf Laufeburg.

Frigch het e Bahnhof ade Bözbärgstrecki mit direkte Schnellzüg uf Basel, Züri, Rhyfälde und Brugg. D S1, wo vo de Regio S-Bahn Basel unterhaltet wird, fahrt vo Frigch über Basel uf Mülhusä im Elsass. Momentan fahrt d S1 jedoch nur uf Basel. Poschtautolinie fahret über de Bänke oder über d Staffelegg uf Aarau, über de Bözbärg uf Brugg, über de Chaischtebärg uf Laufeburg und an Bahnhof Stei-Säckinge.

Externi Site[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Frigch – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerungsbestand per Ende Dezember 2012, Statistisches Amt des Kantons Aargau