Kanton Aargau

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
(Witergleitet vun Aargau)
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe vor Schwiiz
Kanton Aargau
Wappe vum Kanton Aargau

Basisdate
Staat: Schwiiz
Abchürzig: AG
Amtssproche: Deutsch
Hauptort: Aarau
Gröschter Ort: Wettige
Flächi: 1'404 km²
(Rang 10)
Iwohner: 635'797[1] (31. Dezämber 2013)
(Rang 4)
Bevölkerigsdichti: 447 Iw./km²
(Rang 6)
Bitritt zuem Bund: 1803
Websyte: www.AG.ch
Lag
Lag vum Kanton Aargau in dr Schwyz
Charte
Charte vum Kanton Aargau
Gmeinde
Gmeinde im Kanton Aargau
Dialäkt: Aargauerdüütsch

De Kanton Aargou isch en Kanton im Norde vo de Schwyz.

Dütsch: Aargau; Französisch: Argovie; Italiänisch: Argovia; Rätoromanisch: Argovia.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Aargau liit im Norde vo de Schwyz, im Mittlland und i de öschtleche Uuslöifer vom Jura.

Syn Name het de Kantoon vo der Aare. Är gränzt im Norde a de Rhy, im Oschte a de Kanton Züri, im Süüde a d’Kantöön Luzärn und Zug, und im Weschte a d’Kantöön Bärn, Solothurn und as Baselbiet. Der Aargau chame i vier Regione uftäile: S Freiamt, d’Grafschaft Bade, s’ Fricktal und de Bärner Aargau.

D’Flechenützig (Stand: 1994):

gsamt: 1.403,7 km²
Wald/«Beschtockti Flechi»: 517,9 km² 37,0 %
Landwirtschaftlechi Nutzflechi: 635,6 km² 45,3 %
Sidligsflechi: 216,7 km² 15,4 %
Unproduktiivi Flechi: 33,5 km² 2,4 %

Gwässer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Aargau het mit 7.8 % vo de Schwiizer Gsamtbevölkerig en Aateil vo 7.2 % am Schwyzer Volksvermöge. (Stand: 1990)

Schproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di dütsche Dialäkt vom Kanton Aargau ghöre em Hochalemannische a. Im wytere het de Kanton aber kei homogeni Mundart: Wäge vo sinere Lag ghöre si täilwys zum Wescht- (fliege, zwöiförmige Plural bym Verb) - innerhalb devo teils zum Nordwescht- (Dag Tag) - und täilwys zum Oschtschwyzerdütsch (Tag, flüüge, Eihäitsplural bym Verb); im südleche Teil mache sych au innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi Züg bemerkbar.
Im Surbtal, wo z’Ändinge und Längnau jahrhundertelang en bedütendi jüdischi Bevölkerig gläbt het (im 19. Jorhundert und 20. Jorhundert gröschteteils of Züri uusgwandert), isch bis is 20. Jorhundert en weschtjiddische Dialäkt gredt worde.

Religione - Konfessione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Well de Kanton Aargau erscht im Joor 1803 us verschidene andere Territorie gschaffe worde isch, ghört är zu de paritätische Kantön. Tradizionell reformiert isch der ehemalig Bärner Aargau mit de hütige Bezirk Aarau, Brugg, Kulm, Länzburg und Zofige. Traditionell katholisch sind di ehemalige Gmeine Herrschafte (gemeinsami Untertanegebiet vo mehrere Kantön) mit de hütige Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und Zurzach, woby s z’Bade und Zurzach traditionell en reformierti und en israelitischi Minderhäit git, sowie s Fricktal mit de hütige Bezirk Laufeburg und Rhyfälde, wo bis 1803 öschtriichisch gsi isch. Im letschtgnannte Bezirk isch au di chrischt- oder altkatholischi Chile schtarch verträte.

Verfassig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die gältendi Kantonsverfassig datiert vom 1980 (mit späteri Änderige).

Legislative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gsetzgäbendi Bhörde isch de Grossi Root, wo nöierdings 140, vom Volk für en feschti Amtsduur vo vier Joore, im Proporzverfaare (Verhäutniswalrächt) gwèèlti Mitglider het.
Drüber use isch s Volk diräkt a de Gsetzgäbig beteiliget: Verfassigsänderige und Gsetz, wo vom Grosse Root nid mit absoluter Mehrheit agno worde sind, underligged zwingend enere Volksabschtimmig; anderi Gsetz müend uf Aatrag vo 3'000 Stimmberechtigte ine Volksabschtimmig (Referändum). 3'000 Stimmberechtigti chöned zudem e Verfassigs- oder Gsetzesänderig oder es Gsetz überhaupt vorschloo (Volksinitiative).

D Sitzverteilig nach de Waale isch in de letschte paar Legislature di folgendi gsi:

Partei 1997 2001 20051 2009 2012 Sitzverteilung 2013
Schweizerische Volkspartei (SVP) 47 72 46 (−1)2 45 45 Sitzverteilung des Grossen Rats 2013
Freisinnig-Demokratische Partei (FDP) 40 40 24 (−1)2 20 22
Sozialdemokratische Partei der Schweiz (SP) 48 36 30 22 (−2)4 22
Christlichdemokratische Volkspartei (CVP) 37 32 26 (+1)2 21 19
Grüne Partei der Schweiz (GPS) 6 7 7 13 10
Evangelische Volkspartei (EVP) 8 8 7 6 6
Grünliberale Partei (GLP) 0 0 0 (+1)2 5 (+2)4 8
Bürgerlich-Demokratische Partei (BDP) 0 0 0 4 6
Schweizer Demokraten (SD) 7 4 0 2 0
Eidgenössisch-Demokratische Union (EDU) 1 0 0 2 2
Auto-Partei (AP) 4 1 0 0 0
Landesring der Unabhängigen (LdU)3 2 0 0 0 0

1 D Aazahl vo de Sitz isch im 2005 vo 200 uf 140 verringeret worde.
2 De Urs Leuenberger het im Lauf vo de Legislatur vo de SVP zu de CVP, und de Peter Schuhmacher vo de FDP zu de glp gwächslet.
3 De LdU het sich im 1999i ufglöst.
4 De Roland Agustoni un d Christine Haller hei im Lauf vo de Legislatur von de SP zu de glp gwächslet.

Exekutive[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uusfüerendi Bhörde isch de Regierigsroot, wo föif vom Volk im Majorzverfaare (Mehrheitswahlverfahren) uf e feschti Amtsduur vo vier Joor gwäälti Mitglider het.

  • Landamme: Vorsitz vom Regierigsroot, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
  • Landschtatthalter: Schtellverträtter vom Landamme, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
  • Di föif Regierigsrööt sind Scheff vo je emene Departemänt:

Judikative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Oberschts kantonals Gricht isch s Obergricht mit Sitz z’Aarau, Gricht mit regionaler Riichwiti sy d’Bezirks- und Jugendgricht; kommunali Riichwiti händ d’Fridesrichter. Denäbe gits Schpezialgricht. D’Verwaltigsgrichtsbarkeit wird im Wesentleche vom Verwaltigs- und Versicherigsgricht uusgüebt.

Parteiesyschteem[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S’Parteiesyschteem vom Kanton deckt sech mit em schwyzerische. Die kantonale Sekzione vo drei vo de vier Bundesregierigsparteie, dr CVP, dr FDP und dr SVP händ s’Zepter i de Hand. D SP isch im Underschiid zum Bundesrat im kantonale Regierigsrat nid verträte und isch dorum en Oppositionskraft. Di bürgerleche Mittiparteie sind tendenziell rächter als iri schwyzerische Muetterparteie.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D’obligatorischi Schuelzyt isch 9 Joor und foot mit em Ytritt i d’Primarschuel im Alter vo öppe 7 Joor a. De Bsuech vom Chindergarte isch nid obligatorisch. Bym Ytritt chunt me entweder i di reguläri erschti Klass oder i d’Yführigsklass, wo zwöi Jahr duuret. D’Primarschuel duueret i de Regl 5 Joor (1. bis 5. Klass).

Nochäär chunnt de Übertritt in e Real-, Sekundar- oder Bezirksschuel. Die duuret normalerwys 4 Joor (6. bis 9. Klass), und denn isch d’Schuelpflicht fertig, woby d’Schance uf en aaschlüssendi Bruefsusbildig für Sekundar- u Bezirksschüler wäge de höchere Leischtigsstufe i de Regl besser synd als für Realschüeler. Wächsl innerhalb vo dene drü Stufe gits über Ufnameprüefige, mängisch längt au d'Empfälig vom Lehrer (gäg ufe) bzw. freiwilligi oder Zwangsrelegation (gäg abe). In ere aaschlüüssende Pruefslehr muess me au immer ine Pruefsschuel. Somit sorge d’Betriib für di praktischi Uusbildig, di (schtaatlech) Schuel für di theoretischi.

Nume vo de Bezirksschuel us isch de Übertritt a di kantonale Maturitätschuele, d’Kantonsschuel, möglech. Dezue muess d’Bezirksschuelabschlussprüefig mit ere Mindischtnote vo 4,7 beschtande wärde (woby d’6 di beschti und d’1 di schlächtischti Note sind). Di praktische Prüefigsfächer sind Dütsch, Französisch (schriftlech und mündlech) und Mathematik. Usem Jooreszügnis chöme Änglisch, Gschicht, Biologii, Chemii, Musig u Zeichne, waalwys au no Latiin dezue. Mit ere Mindischtnote vo 4,4 isch me zum Übertritt a d’Diplommittelschuel, a d’Wirtschaftsdiplomschuel oder a en Pruefsmaturitätsschuel berächtiget. Woby letschteri pruefsbegleitend isch.

A de Kantonsschuel, wo üppe 4 Joor duuret (10. bis 13.Schuljahr), cha me di Eidgenössischi Maturität mache. Näbe obligatorische Grundlagefächer chöned d’Schüler ires Akzäntfach (1./2. Joor, 3 Wucheschtunde), ires Schwärpunktfach (3./4. Joor, 6 Wucheschtunde), ires Ergänzigsfach (4.Joor, 4 Wuchenschtunde), sowie verschideni Freifächer sälber wääle.

De Kanton Aargau het ekei Universität. D’Fachhochschuele ermögliche defür de Absolvänte vo de Pruefsmaturitätsschuele verschideni Schtudierichtige. Der Aargau ghört zu de Fachhochschuelregion Nordweschtschwyz.

Für Erwachseni gits en Erwachsenematuritätsschuel. Für d’Volksbildig sorge Kürs vo de Volkshochschuel, sowie verschideni Bibliotheke i Gmeinde und d’Kantonsbibliothek z’Aarau. Es git au verschideni schpezielli Schule, wie z.B. di Häilpädagogische Sonderschuele.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ds Gebiet vom hüttige Kanton Aargou isch bereits im 5. Jorhundert vo de Alemanne bsidlet worde. Es ghört im 6. Johrhundert zum Frankeriich, de Name Aargou isch 763 zum erste Mool erwäänt worde. Im 14. Jorhundert isch der Ober-Aargou a Bärn gfalle.

Der Unger-Aargou, ds Gebiet vom hütige Kanton Aargou, het im Mittuauter nachenand em Graf vo Länzburg, em Grafe vo Kyburg und de Herzög vo Habsburg ghört. Er isch 1415 vo de Eidgnosse erobert worde; politische Hintergrund sind d’Schtritigkeite um di römisch-dütschi Königswürde gsy. Drum händ d’Gägner vom Sigismund vo Habsburg zur Eroberig vo syne Territorie ufgrüeft. Der im Weschte glägni Ungeraargou isch alleinigs Ungertanegebiet vo Bärn. Im Oschte sind das vo Züri allei verwautete Chälleramt und di Freie Ämter und d’Grafschaft Bade gsy, wo gmeine Herrschafte (gmeinsam verwauteti Gebiet) vo der Eidgnossenschaft gsy sind.

1798 isch dr Aargou vo de Franzose erobert worde; Aarou isch sogar es haubs Joor d’Houptstadt vor Helvetische Republik (un demit erschti Houptstadt vor Schwyz). Es sind drü Kantön entstande:

  • Kanton Aargou (hütigi Bezirk Aarou, Brugg, Kulm, Lenzburg u Zofige)
  • Kanton Bade (hütigi Bezirk Bade, Bremgarten, Muri u Zurzach)
  • Kanton Fricktal (hütigi Bezirk Loufeburg u Rhyfäude; sy mau öschterrychischi Gebiete gsy)

De hütig Kanton isch 1803 i de Mediationsakte vom Napoleon Bonaparte us de drü Kantön Aargou, Bade u Fricktal pildet worde. Teili vom zürcherische Ungertanegebiet im Limmattal sind aber bi Züri plibe, s Amt Hitzkirch bi Lozärn. Defür isch ds bärnische Amt Aarburg und s lozärnische Amt Merenschwand zum neue Kanton choo.

Di verschidene Gebiet ungerscheide sech ou hüt no i Wirtschaftsstruktur, Konfession und politischer Uusrichtig schtarch. Nach 1831 het de Kanton Aargou zu de liberale Kantön ghört; vili demokratischi Flüchtling us Dütschland händ doo Ufnaam gfunde. Der Aargouischi Chloschterstryt 1841/43, wo dr Kanton zuerst aui Chlöschter ufghobe het, denn aber d’Nonnechlöschter (byspielswys Chloschter Fahr) wieder zuegloo het, isch eini vo de Ursache für de Sonderbundschrieg vo 1847 gsy, wo 1848 denn de hütigi schwiizerisch Bundesschtaat gää het.

Schtedt und Oort[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schtedt und Oort vom Kanton Aargou

De Kanton Aargou isch prägt vo Chlyschtedt. D’Zwillingsschtedt Wettinge u Bade bilded e wichtige Schwärpunkt:

Oortschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Aargou gits vili historisch bedütsami Oort:

  • Bade isch scho i de Römerzyt e Badeort gsy u i dr aute Eidgnosseschaft Tagsatzigsort - dr Tagsatzigssaau im Schtadthuus isch bis hüt erhaute
  • Brugg isch e zytlang Houptsitz vo dr Habsburger gsy, ihre Stammsitz, d Habsburg,wo südweschtlech vo Brugg isch
  • Bruggs Noochberoort Windisch isch als Vindonissa römisches Zäntrum gsy.
  • By Windisch isch 1308 de Kaiser Albrecht I. 1308 ermordet worde. Ds Chloschter Königsfälde isch im Gedänke draa pout woorde.

Wyteri Schtedt mit autem Schtadträcht:

Für ne Übersicht vo allne Gmeinde vom Kanton: Gmeinde vom Kanton Aargou

Bezirk[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bezirk vom Kanton Aargou

Dr Aargou isch i 11 Bezirk iiteilt:

Lueg ou[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Aargau, im Historisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Basu 2002, Syte 17 bis 45.

Quälle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerung – Kantonale Bevölkerungsstatistik. Departement Finanzen und Ressourcen. Kanton Aargau. Abgruefe am 28. Juli 2014

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Kanton Aargau – Sammlig vo witere Multimediadateie